Hilânî (Xilânî, Hilânî veya Xîlanî) Aşireti, tarihsel olarak Kürt kökenli bir kabile olup, Revadî (Rawadî, Ravâdî veya Revâdiye) aşiretinin bir kolu olarak kabul edilir. Kökenleri, Miladi 846-1221 yılları arasında varlığını sürdüren Revadî hanedanlığına dayanır; bu hanedanlık, hem Rawadî (Şâdî, Şeddâdî) hem de Eyyûbî devletleriyle ilişkilendirilir. Ünlü tarihçi Vladimir Minorsky'ye göre, Revadîler Hadhbânî (Hazbânî) aşiretinin bir kabilesidir. Aşiretin en önemli figürü, Kudüs fatihi Selâhaddîn Eyyûbî'dir; ailesi, Revadî aşiretinden gelmekte olup, bu bağlantı aşiretin prestijini artırır. İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil fi't-Târîh adlı eserinde belirtildiği üzere, Hilânîler Revadî'nin bir kolu olarak Azerbaycan'ın Duvîn şehrinden köken alır ve aslen Kürt'tür. Bu köken, aşiretin soylu bir yapıya sahip olduğunu vurgular; bazı rivayetlerde Şeyh Molla Ömer Efendi gibi önemli şahsiyetlerin soyundan geldiği iddia edilse de, bu bilgi henüz doğrulanmamıştır.
Tarihsel serüveni, İslam öncesi dönemlere uzanan Hilânî aşireti, Revadîlerin küçük bir kolu olarak başlayıp, 19. yüzyıl başlarında bağımsız aşiret statüsüne kavuşmuştur. Osmanlı dönemi kaynaklarında, aşiret Irak'ın Erbil vilayeti civarında, merkez olarak Batas köyünde kaydedilmiştir. Haydarî'nin Hudûd Seyahatnâmesinde bahsedilen aşiret, göçebe bir yaşam tarzı benimsemiş; hayvancılık ve ticaretle uğraşmıştır. 20. yüzyıl başlarında, Kürt tarihçisi Mehmed Emîn Zekî Bey'in 1930 verilerine göre, aşiret yaklaşık 200 haneden oluşmakta olup, Balek aşiretinin kuzey dağlarında ikamet etmekte ve toplam nüfusu 1.000 civarındadır. Aşiret, kendisine tâbi onlarca alt kabileye sahiptir; bunlar arasında Zerîkî, Zerîkîyân ve benzeri kollar öne çıkar. Osmanlı-İran sınır çatışmalarında rol oynayan Hilânîler, zamanla dağılmış; bir kısmı Irak'ın Xamur/Kuştube civarına yerleşmiştir. Cumhuriyet döneminde, aşiret mensupları göçebe hayattan yerleşik tarıma geçmiş; çatışmalar ve göçler nedeniyle nüfus kaybı yaşamıştır.
Coğrafi dağılımı bakımından, Hilânî aşireti günümüzde dağınık halde yaşamaktadır. Ana yerleşim alanı Irak'ın Erbil şehri civarı olup, burada yaklaşık 40-50 köyde mensupları bulunur. Türkiye'de ise Tunceli (Dersim) ve ilçeleri ile Elazığ civarında yoğunlaşmışlardır; Mazgirt, Pertek ve Nazımiye ilçelerinde Kurmancî ve Zazaca konuşan kolları mevcuttur. Bazı kaynaklara göre, aşiret İran ve Azerbaycan'da da küçük gruplar halinde varlık gösterir. Son dönem reislerinden Esat Ağa, aşiretin 19.-20. yüzyıl liderliğini simgeler; onun döneminde aşiret, Osmanlı idaresinde Hamidiye Alayları'na katılmıştır. Tahmini güncel nüfus, göç ve asimilasyon nedeniyle 10.000-20.000 arasında değişmektedir; aşiret, tarım ve hayvancılıkla geçinmekte olup, modern dönemde kentleşmeyle birlikte İstanbul ve Ankara gibi büyükşehirlere dağılmıştır.
Hilânî aşireti, Kürt aşiretçilik geleneğinin bir örneği olarak, hanedanlık kökenleri ve Selâhaddîn Eyyûbî gibi figürlerle ilişkilendirilerek kültürel öneme sahiptir. Gelecek araştırmalar, aşiretin genetik kökenleri ve diaspora bağlarını aydınlatabilir.
Kaynakça
- "XİLAN, HİLAN, XİLLANİ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/xilan-hilan-xillani-asireti.html
- "REVADI, RAVADI, REWADI AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/revadiravadi-rewadi-asireti.html
- "ŞADİLLİ, ŞADULLU, ŞADLİ, ŞAD, AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/sadilli-sadullu-sadlisad-asireti.html
- "Kürt aşiretleri rehberi." (2025). Dersim Gazetesi. Erişim: https://dersimgazetesi.net/guncel/kurt-asiretleri-rehberi
- "Kürt Aşiretlerinin Tam Listesi." (2023). Mardin Haber. Erişim: https://mardinhaber.com.tr/haber/16250892/kurt-asiretlerinin-tam-listesi
- "Kudüs Fatihi Selahaddin Eyyubi." (Tarihsiz). Vikipedi. Erişim: https://en.wikipedia.org/wiki/Kud%C3%BCs_Fatihi_Selahaddin_Eyyubi
- "KURDISH TRIBES." (2010). Encyclopaedia Iranica. Erişim: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes
- "Selahaddini Eyyubi'nin de mensup olduğu ŞADİYAN Aşireti." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi. Erişim: https://www.facebook.com/zazakurd/posts/selahaddini-eyyubinin-de-mensup-oldu%C4%9Fu-%C5%9Fadiyan-a%C5%9Fireti-sivas-bing%C3%B6l-elaz%C4%B1g-dersi/517920061594808
- "ŞADİLERİN TARİHÇESİ." (2017). Eyüp Flash Haber. Erişim: https://eyupflashaber.com/sadilerin-tarihcesi
- "KÜRT AŞİRETLERİ, GELENEKLERİ VE HANEDANLIKLARI." (Tarihsiz). Kurdoloji Akademi. Erişim: https://www.kurdolojiakademi.net/wp-content/uploads/2021/11/kurt-asiretleri-gelenekleri-ve-hanedanliklari-serefname-analizi-seyfi-cengiz-1.pdf
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder