Çerkeslerin (Adıgelerin) Nart Destanı: Bir Halkın Binlerce Yıllık Hafızası

 

Kafkas Dağları’nın eteklerinde, yüzyıllardır anlatılan hikâyeler vardır ki, bir halkın kimliğini, değerlerini ve hayal gücünü en saf haliyle yansıtır. Çerkesler (Adıgeler) için bu hikâyeler Nart Destanlarıdır. Nartlar, yarı tanrı yarı insan kahramanlar topluluğudur. Cesaret, onur, misafirperverlik, yiğitlik ve bazen de kurnazlık gibi değerleri temsil ederler. Bu destanlar, sadece eğlencelik masallar değil; Çerkes kültürünün omurgası, ahlak anlayışının kaynağı ve tarih öncesi dönemlerden kalan en değerli mirasıdır.

Nart Destanı Nedir?

Nart Destanı, tek bir uzun şiir ya da roman değil; yüzlerce bağımsız ama birbirine bağlı öyküden oluşan devasa bir epik külliyattır. Çerkes varyantlarında 700’den fazla hikâye kaydedilmiştir. Bu öyküler, sözlü gelenek yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılmış; düğünlerde, yaslarda, misafir ağırlamalarda ve uzun kış gecelerinde anlatılmıştır.

Nartlar, genellikle şu niteliklerle tasvir edilir:

• Olağanüstü güçlü, cesur ve dayanıklıdırlar.
• Devlerle (Yinij), ejderhalarla ve doğaüstü varlıklarla mücadele ederler.
• At biniciliği, silah ustalığı, dans ve yiğitlik yarışmaları onlar için hayati önem taşır.
• Kadınlar da önemli roller oynar; özellikle bilgelik ve stratejiyle öne çıkarlar.

Destanlar, mitolojik unsurlarla dolu olsa da, Çerkes toplumunun eski yapısını, savaşçı ruhunu, aile bağlarını ve ahlaki ilkelerini yansıtır.

Başlıca Kahramanlar ve En Ünlü Döngüler

Çerkes Nart Destanları’nda öne çıkan kahramanlar ve onların etrafında şekillenen en bilinen hikâyeler şunlardır:

1. Sawsırıqo / Sosruko Destanın en popüler ve en merkezi figürüdür. Taştan doğar, ateşle ve demirle ilişkilendirilir. Kurnaz, cesur, biraz asi ve fedakârdır. En ünlü maceraları arasında devleri alt etmesi, Nartlar arasında düzen sağlaması ve trajik sonu yer alır. Çerkes kültüründe “en ikonik Nart” olarak kabul edilir.
2. Setenay / Satanay Nartların bilge ana kraliçesi, “Nartların Annesi”dir. Akıl, kehanet ve toplumsal dengeyi temsil eder. Birçok kriz anında Nartlara yol gösterir. Kadın figürünün en güçlü ve saygın halidir.
3. Tlepsh / Tlepş Nartların efsanevi demircisidir. Silahlar, zırhlar ve araç-gereçler onun elinden çıkar. Ateş ve teknolojiyle ilişkilendirilir; eski ateş tanrılarının destanlara dönüşmüş hali olarak görülür.
4. Şebatnıqo / Şıbatnıqo Yakışıklı, hızlı ve atletik bir savaşçıdır. Özellikle yiğitlik ve dans yarışmalarıyla ünlüdür. Güzellik ve güç timsali olarak anlatılır.
5. Nesren Jake / Nisren-Zchach’e Dağlara çivilenen, Prometheus benzeri bir figürdür. Ateş ve medeniyet getiren kahraman motifleriyle ilişkilidir.
6. Wezırmes / Verzemeg Bilge, ağırbaşlı ve adil bir Nart lideridir. Savaşçıdan çok akıl ve hakem rolündedir.
7. Aşemez / Ashemez At yarışı ve kahramanlık yarışmalarıyla tanınan atletik bir yiğittir.

Diğer önemli döngüler arasında şunlar sayılabilir:

• Nartların kökeni (Akhshar ve Akhshartag kardeşler)
• Yinij’lerle (devler) mücadele
• Kadınlar için düzenlenen yiğitlik yarışmaları
• Ölüler diyarına yolculuklar
• Ateşin bulunması ve medeniyetin getirilmesi

Kültürel ve Tarihsel Önemi

Nart Destanları, Çerkes kimliğinin temel taşlarından biridir. 19. yüzyılda Rus işgali ve sürgün döneminde bu hikâyeler, halkın moralini ayakta tutan, kimliğini koruyan bir sığınak olmuştur. Bugün hâlâ düğünlerde, kültürel etkinliklerde ve genç nesillere aktarımda canlılığını korumaktadır.

Destanlar aynı zamanda dünya epik edebiyatıyla karşılaştırılabilir niteliktedir: Gılgamış Destanı, İlyada, Şehname veya Kalevala gibi eserlerle aynı derinlik ve zenginliğe sahiptir.

Kaynakça

1. Colarusso, John. Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs. Princeton University Press, 2002. (İngilizceye çevrilmiş en kapsamlı Çerkes varyantları derlemesi)
2. Colarusso, John (ed.). Nart Sagas: Ancient Myths and Legends of the Circassians and Abkhazians. Princeton University Press, 2016. (Güncellenmiş ve genişletilmiş baskı)
3. Jaimoukha, Amjad. “The Circassian Nart Epos”. (Çeşitli makaleler ve derlemeler; Çerkes Nart anlatılarının İngilizce sunumlarından biri)
4. Khadagatl, Asker. “The Adyghe (Circassian) Nart Epic: The People’s Age-Old Memory”. Abkhaz World, 2010. (Çerkes Nart epik geleneğinin tarihsel ve kültürel analizi)
5. Özdemir, Yüksel. Adıge Halk Destanları: Nartlar. (Türkçe kaynaklardan biri; Çerkes destanlarının tanıtımı)
6. Ata, Hasan. “Nart Destanları Nasıl Okunmalı?”. Alan Vakfı Yayınları. (Türkçe yorum ve analiz)
7. Dumézil, Georges. Oset Nart Destanları Nasıl Okunmalı? (Çeşitli baskılar; karşılaştırmalı mitoloji açısından önemli)
8. Wikipedia ve çeşitli akademik makaleler: “Nart saga” maddesi ile Çerkes varyantlarına ilişkin giriş bilgileri (temel referans noktası olarak)

Nart Destanları, Çerkes halkının “kendi olma” ısrarının en güçlü ifadesidir. Dağların, nehirlerin ve ateşin etrafında şekillenen bu hikâyeler, hâlâ anlatılmaya ve dinlenmeye devam ediyor. Çünkü Nartlar sadece geçmişte yaşamadı; Çerkes ruhunda yaşamaya devam ediyor.

Bu Makale Bilgilendirme Amaçlıdır..