KARAPAPAKLAR (TEREKEMELER)

 Karapapaklar (veya Terekemeler, Qarapapaqlar), Kafkasya kökenli, Oğuz ve Kıpçak unsurları taşıyan Türk kökenli bir topluluktur. Adlarını, geleneksel olarak giydikleri siyah kuzu derisi papak (kalpak) şapkadan alırlar: “Kara Papak” → Karapapak. “Terekeme” adı ise Arapça’daki “Terâkime” (Türkmenler’in çoğulu) kelimesinden gelir ve göçebe Türkmen yaşam tarzını ifade eder.

Türkiye’de bazı kesimler onlara “Acem” lakabı takar. Bunun nedeni, 19. yüzyılda bir kısmının İran (Safevi/Kacar) üzerinden veya İran topraklarından göç etmesi ve İran Türkçesi (Azerice) lehçesi konuşmalarıdır. Ancak bu lakap etnik kökenlerini değil, coğrafi göç rotasını yansıtır; kendileri Türk kimliğini güçlü şekilde vurgular.

Kökenleri ve Türk Boyu

Karapapakların kökeni tartışmalıdır ancak genel consensus Türk oldukları yönündedir:

• Oğuz (Türkmen) ağırlıklı görüş: Birçok araştırmacı onları Batı Oğuz grubuna bağlar.
• Kıpçak unsuru: Bazı tarihçiler (Fahrettin Kırzıoğlu vb.) Kumuklar ve Kıpçak/Kuman boylarıyla ilişkilendirir. Borçalı ve Kazak boylarından geldikleri de söylenir.
• Orta Asya’dan Kafkasya’ya (Daryal ve Derbent boğazları üzerinden) göç etmiş, Gürcistan’ın Borçalı (Kvemo Kartli), Azerbaycan’ın Kazah bölgelerinde yoğunlaşmışlardır.

Safevi döneminde Şah İsmail’in Şii propagandasını reddedip Sünni kimliklerini korumak için “kara papak” giydikleri rivayeti yaygındır. Dil olarak Azerice’nin bir lehçesini (Batı Oğuz) konuşurlar; Türkçeyle karşılıklı anlaşılabilirlik yüksektir.

Ahıskalılar ile ilişki: Kardeş topluluklardır. Aynı coğrafyada yaşamış, kültürel etkileşim içindedirler ama ayrı gruplardır. 1944 sürgününde bazı Karapapak grupları Ahıskalılarla birlikte sürülmüştür.

Nerede Yaşarlar?

Tarih boyunca Rusya-İran-Osmanlı sınır değişiklikleri nedeniyle dağılmışlardır:

• Türkiye: En yoğun Kars, Ardahan, Iğdır, Ağrı, Muş, Erzurum. Ayrıca Sivas, Tokat, Amasya, Kayseri, İstanbul vb. yerlerde. Tahmini 100.000-200.000+.
• Gürcistan: Borçalı (Kvemo Kartli) bölgesi (200.000+).
• Azerbaycan: Kazah, Şemkir ve diğer bölgeler.
• İran: Sulduz (Naqadeh) bölgesi (30.000-50.000+).
• Diğer: Rusya (Dağıstan), Kazakistan (sürgün sonrası), diaspora.

Toplam nüfus tahminleri 300.000 - 600.000+ arasında değişir; ayrı sayılmadıkları için kesin rakam zordur.

İnançları

• Çoğunluk Sünni-Hanefi. Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye’dekilerin büyük kısmı Sünni’dir.
• İran’dakilerin bir kısmı Şii-Caferi’dir.
• Eski Türk ve Kafkas gelenekleriyle İslam senkretizmi görülür. Misafirperverlik, at sevgisi ve aile bağları güçlüdür.

Dil

Azerice’nin Karapapak lehçesi (Kafkasya Türkçesi). Kars-Ardahan ağzına yakındır. Rusça, Gürcüce ve Farsça etkiler taşır.

Maddi Kültür, Gelenekler ve Günlük Yaşam

• Kıyafet: Erkeklerde siyah papak (kalpak) en belirgin unsurdur. Kadınlarda renkli işlemeli elbiseler, başörtüleri.
• Mutfak: Hamur işi ve et ağırlıklı. Önemli yemekler: Hangel (Hıngel/Hınkal), kete, kesme aşı, kaz eti (kurutulmuş), pilav çeşitleri, börekler, çorbalar. Kafkas ve Anadolu mutfağı karışımıdır. Şerbet ve ayran içecekleri yaygındır.
• Müzik ve Folklor: Zengin mâniler (bayatılar), horon ve Kafkas dansları. Halıcılık ve sözlü edebiyat güçlüdür.
• Aile ve Toplum: Geniş aile, atlı kültür, yiğitlik ve konukseverlik ön planda. Göçebe/yarı göçebe geçmişten kalma yaylak-kışlak geleneği bazı bölgelerde sürer.
• Diğer: At sevgisi, avcılık ve savaşçılık gelenekleri meşhurdur.

Tarihi Özet

• Orta Asya’dan Kafkasya’ya göç.
• Safevi ve Osmanlı dönemlerinde bölgeye yerleşim.
• 19. yüzyıl Rusya-İran savaşları ve Türkmençay Antlaşması (1828) sonrası göç dalgaları (İran ve Osmanlı topraklarına).
• 93 Harbi (1877-78) sonrası Kars-Ardahan’ın Rusya’ya geçmesiyle yeni göçler.
• Sovyet döneminde bazı gruplar sürgün yaşadı.
• Günümüzde kimliklerini koruma ve Türk dünyasıyla bağlarını güçlendirme çabaları devam ediyor.

Sonuç: Karapapaklar (Terekemeler), Kafkasya’nın zorlu coğrafyasında varlığını koruyan, dirençli bir Türk topluluğudur. “Acem” lakabı sadece coğrafi bir göç izini yansıtır; özleri Oğuz-Kıpçak Türk geleneğidir. Gagauzların Hristiyan, Ahıskalıların ise sürgün diasporası özelliklerinden farklı olarak, Karapapaklar hem Kafkas hem Anadolu Türk kültürünün canlı bir parçasıdır.

Kaynakça:

• Wikipedia: Karapapaklar.
• TDV İslâm Ansiklopedisi: Karapapaklar maddesi.
• Fahrettin Kırzıoğlu ve Salih Yılmaz’ın eserleri.
• Akademik makaleler (Muhammet Kemaloğlu, mutfak kültürü vb.).
• TRT, Medyascope ve etnografik çalışmalar.