ZAXURİ,ZAKURİ AŞİRETİ

Zaxurî (Zaxuri, Zakurî veya Zaxuran) Aşireti, Kürt kökenli bir kabile olup, tarihsel olarak Goyan (Goyî veya Goyanî) aşiretinin bir kolu olarak kabul edilir; bu bağlantı, Zagros Dağları'ndan gelen antik Gutî halkının devamı niteliğindeki kökenlerle ilişkilendirilir, ancak bu iddia ağırlıklı olarak sözlü geleneklere dayanmakta ve yazılı belgelerle tam olarak doğrulanmamıştır. Aşiret adı, Irak'ın Zaxo şehrine atıfla "Zaxurî" olarak anılır ve coğrafi kökenini yansıtır. Kürt tarihçisi Muhammed Emin Zeki Beg'in 1931 verilerine göre, aşiret yaklaşık 500 haneden oluşmakta olup, yerleşik bir yaşam tarzı benimsemiştir; bu dönemde nüfusu tahminen 2.500-3.000 arasında değişmekteydi. Günümüzde aşiret, tahmini 10.000-20.000 mensubuyla (göç ve asimilasyon nedeniyle kesin sayı belirsiz) Türkiye'nin Şırnak ili ve çevresinde (özellikle Beytüşşebap, Uludere ve Cizre ilçelerinde) yoğunlaşmış olup, yarı yerleşik bir yapı sergiler; bir kısmı ise Irak'ın Erbil, Zaho ve Dohuk mıntıkalarında yaşamaktadır. Aşiret, geleneksel olarak tarım ve hayvancılıkla uğraşmış, ancak modern dönemde kentleşmeyle birlikte ilçe merkezlerine yerleşmiştir.

Tarihsel serüveni, Osmanlı dönemi sürgünleri ve aşiret çatışmalarıyla şekillenmiştir. Sözlü rivayetlere göre, aşiret 1515'te Osmanlı'nın Bağdat seferine katılmış; zafer sonrası Diyarbakır'ın Karacadağ bölgesinde (eski adı Kirxalî, günümüz Yolboyu köyü) topraklar verilmiş ve burası aşiretin önemli merkezlerinden biri olmuştur. Ancak Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran Savaşı (1514) sonrası destek vermeyen aşiretlere uyguladığı baskılar neticesinde, Zaxurîler dahil yaklaşık 110 aşiret Horasan'a sürülmüş; burada uzun süre yaşamışlardır. Bu sürgün, aşiretin coğrafi dağılımını genişletmiş ve İran etkisini artırmıştır. Kanuni Sultan Süleyman'ın 1539 sürgün kanunuyla bir kısmı İç Anadolu, Dersim (Tunceli) ve Sivas yörelerine (örneğin Zara ve İmranlı ilçelerine) yerleştirilmiştir; bu süreçte aşiret, Osmanlı idaresine karşı direniş göstermiş ve sosyo-ekonomik zorluklar yaşamıştır. 1925'te Şeyh Said İsyanı sırasında aşiretin Karacadağ'daki lideri Salih Beg, bağımsız Kürdistan idealiyle devlet güçlerine karşı savaşmış; çatışmalarda hayatını kaybetmiş, aşiretin erkek mensuplarının çoğu (küçük çocuklar dahil) öldürülmüş, kalan kadın ve çocuklar Diyarbakır Kalesi'nde üç ay tutulduktan sonra serbest bırakılmıştır. Bu olay, aşiretin Karacadağ kontrolünü (Urfa ve Eğil'e uzanan sınırlar) kaybetmesine yol açmış ve nüfus kaybına neden olmuştur. Aşiret, Osmanlı-Rus savaşlarında (örneğin 1877-1878) ve Cumhuriyet dönemi Kürt hareketlerinde aktif rol oynamış; 1990'lı yıllarda köy boşaltmaları sonucu bir kısmı Güney Kürdistan'a (Irak) ve batı illerine (İstanbul, Mersin) göç etmiştir.

Dil ve inanç bakımından, Zaxurî aşireti ağırlıklı olarak Kurmancî (Kuzey Kürtçesi) lehçesi konuşmakta olup, Dersim'e sürgün edilen küçük bir kesim Zazaca kullanmaktadır. İnanç tarihi, 11. yüzyılda Zerdüştlükten İslam'a geçişi, 13. yüzyılda Şeyh Adî tarikatının etkisiyle kısa süreli Yezidilik deneyimini ve ardından Sünnî İslam'ı (Şafiî mezhebi) kabulü yansıtır. Aşiret, geleneksel olarak savaşçı ve kahraman bir yapıya sahip olup, Goyan konfederasyonu içinde bağımsız bir kol olarak varlık göstermiştir; Goyan aşiretiyle bağlantısı, Gutî kökenine dayanan ortak mirasla açıklanır. Günümüzde aşiret, çatışmaların etkisiyle geleneksel yaşamı terk etmiş; temel geçim kaynakları sınır ticareti, hayvancılık ve tarımdan modern ekonomiye kaymıştır. Önemli figürler arasında Salih Beg'in yanı sıra, Cumhuriyet döneminde koruculuk sisteminde rol alan liderler (örneğin Gazi Hazım Babat) yer alır; aşiret, PKK ile çatışmalarda 300'den fazla şehit vermiş ve devlet yanlısı tutumuyla bilinir.

Zaxurî aşireti, Kürt aşiretçilik geleneğinin bir örneği olarak, sürgünler, göçler ve kültürel adaptasyon süreçleri üzerinden evrilmiş bir yapı sergilemektedir. Gelecek araştırmalar, aşiretin Gutî kökenleri ve Osmanlı arşivlerindeki sürgün belgelerini derinlemesine inceleyebilir.

Kaynakça

• "ZAXURİ, ZAKURİ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/zaxurizakuri-asireti.html
• "Goyan Aşireti." (Tarihsiz). Instagram Gönderisi. Erişim: https://www.instagram.com/reel/DMSOvggKKmt
• "KURDISTAN AŞİRETLERİN BİR KISMI." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi. Erişim: https://www.facebook.com/sirnak00073/posts/kurdistan-a%C5%9Firetlerin-bir-kismiherki-a%C5%9Fireti-be%C5%9F-bin-ailede-olu%C5%9Furxilani-a%C5%9Fireti/2080201118758412
• "Azda olsa goyan Aşiretini merak edenler okusunlar." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi. Erişim: https://www.facebook.com/100044163952899/posts/azda-olsa-goyan-a%C5%9Firetini-merak-edenler-okusunlar-goy%C3%AEler-zagroslardan-gelen-gut/1595699497387476
• "GOYAN AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/goyan-asireti.html
• "Ailesinden 30, Aşiretinden 300 şehit veren Goyan Aşiret lideri Korucubaşı Gazi Hazım Babat." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi. Erişim: https://www.facebook.com/aebeyaz/posts/ailesinden-30-a%C5%9Firetinden-300-%C5%9Fehit-veren-goyan-a%C5%9Firet-lideri-korucuba%C5%9F%C4%B1-gazi-ha/10162979570034123
• "Zaxuri aşireti mensubu aile büyüklerimizden Mahmut Kaya amcamız vefat etmiştir." (2024). X Gönderisi. Erişim: https://x.com/AhmetGk83219015/status/1753318684221718923
• "Şanlıurfa zaxuri aşiretinden, ama Kürt aşireti." (2023). X Gönderisi. Erişim: https://x.com/NadirKa67256753/status/1653815300930822144