Lütfen Kopyalamayınız. Bu içerik telif haklarıyla korunmaktadır. Yalnızca bu sayfadan okuyunuz ve içeriği Sosyal Medyanızda paylaşınız.

XİRAN,HİRAN VEYA ZERİKİYAN AŞİRETİ

Hiranlılar (Xiranlılar, Hiranlılar veya Zerikiyan) Aşireti, Doğu Anadolu'nun tarihsel ve sosyo-kültürel dokusunda önemli bir yer tutan Kürt kökenli bir kabile konfederasyonudur. Kökenleri, antik dönemlere uzanan söylencelere dayandırılan aşiret, Tunceli (eski adıyla Dersim) merkezli olup, göçler ve çatışmalarla çevre illere yayılmıştır. 19. yüzyıl sonunda Dersim'i gezen Ermeni seyyah Antranik Paşa, Hiran, İzol ve Bal topluluklarını bölgenin en eski yerli unsurları olarak tanımlamış; Dersimlileri Ermenistan'da hatırlanan "Babilliler"e benzeterek, bu benzetmenin Bal topluluğunu işaret edebileceğini belirtmiştir. Antranik'e göre, Hiran adı ünlü Harran şehrinin bir varyasyonu olup, aşiretin mıntıkasının asıl adı Harran'dır. Bu gözlem, aşiretin Mezopotamya kökenli Harran uygarlığıyla olası bağlarını ima eder, ancak bu bağlantı folklorik ve tartışmalıdır.

Tarihsel kökenleri bakımından, Hiranlılar Tunceli'nin Mazgirt ilçesine bağlı Zerikan köyü ve Pertek yöresinden köken alır; bu bölgeler aşiretin anavatanı olarak kabul edilir. Söylencelere göre, aşiretin ataları Mamık ve Konak adlı iki şehzade olup, Çin prensesiyle ilgili bir taht kavgası sonucu yandaşlarıyla Ermenistan/Part yöresine kaçmışlardır. Bu kardeşlerin soyu zamanla güçlenerek, Anadolu'da hüküm süren Mamikonyan hanedanlığına bağlanır; Hiranlıların bu hanedandan türediği rivayet edilir. Mamikonyanların Doğu Anadolu'da (Dersim dahil) egemenlik kurmuş olması, bu söylencenin tarihsel bir temeli olabileceğini düşündürür, ancak bilimsel kanıtlar yetersizdir. Aşiret, Doğu Dersim'in en eski halk tabakalarından biri olarak görülür ve İran, Azerbaycan ile Afganistan'da da mensuplarının bulunduğu belirtilir, bu da aşiretin geniş bir diaspora ağına işaret eder.

Göç dinamikleri, aşiretin yayılmasında kritik rol oynamıştır. Tunceli'den başlayarak, Erzurum'un Hınıs ve Tekman ilçelerine, Sivas'ın İmranlı, Zara, Suşehri, Akıncılar ve Divriği yörelerine, Erzincan'ın Refahiye ve Tercan ilçelerine uzanan bir dağılım sergilerler. Batı Dersim (Koçgiri) yöresinde, özellikle İmranlı'da yoğunlaşan Zerikiyan kolu, Aydın/Kürtyenice, Altınca/Cefolar, Kuzköy, Çalıyurt köyleri ile Erzincan Refahiye'deki Gemecik köyünü ilk yerleşim alanları olarak benimser. Bu göçler, tahminen 200-300 yıllık bir süreçte gerçekleşmiş olup, Osmanlı dönemi iskân politikaları, aşiret çatışmaları ve ekonomik faktörlerle ilişkilendirilir. Tunceli Mazgirt'teki köy ve mezraların ezici çoğunluğu Hiranlılara aittir; aşiret, bölgede tarım ve hayvancılıkla geçinir.

Aşiret, Tunceli'de Batı ve Doğu Dersim olarak ikiye ayrılan bir yapı sergiler. Batı Dersim grubu Şeyh Hasanlılar/Seyidanlılar olarak bilinirken, Doğu Dersim'in başlıca kolları Hiranlılar, Areliler, Xormekliler, Alanlılar, Yusufhanlılar, Demenanlılar, Lolanlılar, Balanbanlılar, İzollular, Şadıllılar ve Kureyşanlılardır. Bu kollar, genel olarak çift dilli bir yapıya sahiptir: Kurmancî (Kuzey Kürtçesi) ve Zazaca (Kırmançkî). Kurmancî konuşan Hiranlılar Tunceli'nin Mazgirt-Pertek, Malatya, Doğu Sivas ve Batı Erzincan'da; Zazaca konuşanlar ise Erzincan Tercan, Muş Varto, Ardahan-Kars yörelerinde yoğunlaşır. Tunceli Mazgirt'te ağırlıklı Kurmancî kullanılırken, bazı eski yerleşimlerde (Pulan, Sindam, İbn Mahmut) Zazaca hâkimdir. Aşiret, Alevi inanç sistemine mensup olup, bu kültürel özellik bölgedeki toplumsal dinamikleri şekillendirir.

Tarihsel bağlamda, Hiranlılar Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde önemli olaylara karışmıştır. 19. yüzyıl sonlarında aşiret, Dersim'in yarı özerk yapısında yer almış; 1920'lerde Koçgiri İsyanı ve 1937-1938 Dersim Harekâtı sırasında etkilenmiştir. Jandarma Umum Kumandanlığı'nın 1927-1932 verilerine göre, aşiret nüfusu yaklaşık 4.000 olarak tahmin edilir; bu dönemde aşiretler arası çatışmalar (örneğin Arıllı, Şeyh Hasan ve diğerleriyle) yaygındır. Milli Mücadele döneminde Dersim, Rus işgali tehdidi altında kalmış; aşiret, yerel direnişlerde rol oynamıştır. Günümüzde aşiret, tahmini 50.000-100.000 mensubuyla (göçler nedeniyle kesin sayı belirsiz) Türkiye'nin yanı sıra yurt dışında varlık gösterir. Sosyal medya tartışmalarında, aşiret kökeni (Kürt/Türkmen tartışması) ve kültürel mirası (örneğin marşlar) sıkça ele alınır.

Hiranlılar aşireti, Dersim'in etnik ve kültürel çeşitliliğinin bir simgesi olarak, göç, dilsel ikilik ve tarihsel direniş temaları üzerinden incelenmeye değer bir yapı sunar. Gelecek araştırmalar, aşiretin diaspora bağlarını ve genetik kökenlerini derinleştirebilir.

Kaynakça

. . Araştırma sürüyor, İlaveler yapılacaktır. 

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Kaydol: Yorumlar (Atom)