ikdi - Zikti - Zekdi Aşireti: Doğu Anadolu'nun Yerleşik Kürt Aşireti
Zikdî, Zikti, Zekdî veya Zikziyan Aşireti, Doğu Anadolu’da
Erzurum’un Karayazı ilçesi ile Bingöl’ün merkez, Solhan ve Genç ilçelerinde
yerleşik bir Kürt aşiretidir. Aşiret, 16. yüzyılda Diyarbakır Kulp merkezli
Süleymânî Beyliği’nin sekiz ana kolundan biri olarak Şerefname’de kayıt altına
alınmıştır.
Tarihi Kayıtlarda Zikdi Aşireti
Şerefname ve Süleymânî Beyliği Bağlantısı
Tarihçi Şerefhan Bitlisî, 1597 tarihli Şerefname adlı
eserinde Zikdî aşiretini Süleymânî/Meyyâfârikin Beyliği’nin sekiz ana
aşiretinden biri olarak kaydeder. Bu beylik, 16. yüzyıl başlarında
Diyarbakır’ın Kulp merkezli olarak kurulmuştur.
Süleymânî konfederasyonunun sekiz kolundan üçü — Besi/Pisî,
Boci ve Zikdî/Zikti — başlangıçta Yezîdî inancına sahipti. Zamanla büyük
çoğunluğu Sünnî İslam’ın Şâfiî mezhebine geçmiştir.
Mervânî Beyliği Dönemi ve 10. Yüzyıl İzleri
Zikdîlerin Mervânî Beyliği (984-1085) döneminde de varlık
gösterdiği muhtemeldir. Bu veri, aşiretin kökenini 10. yüzyıla kadar geri
götürmektedir.
Zikdi Aşiretinin Kökeni ve Göç Süreci
Erken Dönem Kaynaklar: Sefernâme ve Mu‘cemü’l-Buldân
Nasır Hüsrev, 1045-1052 yılları arasında yazdığı
Sefernâme’de Urmiye ile Babesor arasında "Zektiyân" adlı bir şehirden
bahseder. Bu kayıt, aşiretin erken dönem yerleşimlerine işaret eder.
Yakut el-Hamevî’nin 13. yüzyıl coğrafya eseri
Mu‘cemü’l-Buldân’da "Zikte" adlı bir bölgeden söz etmesi, aşiret
adının coğrafi bir isimle bağlantılı olabileceğini düşündürmektedir.
Göç Rotası: Gazalî Nahiyesi ve Xok Deresi
Süleymânî aşiretlerinin geneli Gazalî Nahiyesi ve Xok Deresi
civarına göç etmiştir. Zikdîlerin de muhtemelen bugünkü İran-Irak sınırına
yakın bu bölgeden göç ettiği kabul edilir. Diğer Süleymânî aşiretlerinin yarı
göçebe yapısına rağmen Zikdîler yerleşik hayata daha yatkındır. Bu özellik
tarım ve köy yerleşimi ağırlıklı yaşam tarzını yansıtır.
Köken Tartışmaları: Kürt mü, Zaza-Türk mü?
Ziya Gökalp ve bazı araştırmacılar, Zikdî/Zekti aşiretini
Zaza-Türk kökenli olarak nitelendirir. Bu görüşe delil olarak aşiretin göçebe
olmamasını gösterirler.
Ancak bu argüman bilimsel açıdan yetersizdir. Toroslar’da
hâlâ göçebe Yörük-Türkmen toplulukları yaşamaktadır. Yerleşik olmak tek başına
etnik köken belirlemez. Dilbilimsel, tarihî ve antropolojik veriler, Zikdîlerin
Kürt kökenli olduğunu göstermektedir. Bazı kaynaklar Zikdîleri, Süleymânî
aşiretlerinden Zekziyân/Zikziyan aşiretinin bir devamı olarak görür ve Kürt
kimliğini vurgular.
Günümüzde Zikdi Aşireti: Nüfus, Dil ve İnanç
Coğrafi Dağılım ve Nüfus
Günümüzde Zikdî aşireti Erzurum Karayazı, Bingöl merkez,
Solhan ve Genç ilçeleri ile çevresindeki köylerde yoğunlaşmıştır. Göç ve
asimilasyon nedeniyle kesin sayı bilinmemekle birlikte tahmini nüfus
15.000-30.000 arasındadır.
Aşiret mensupları tarım, hayvancılık ve küçük ölçekli
ticaretle geçinir. Modern dönemde kentleşmeyle Bingöl, Erzurum, Diyarbakır ve
İstanbul gibi şehirlere dağılmışlardır.
Dil, Mezhep ve Sosyal Yapı
Zikdîler Sünnî-Şâfiî mezhebine mensuptur ve Kurmancî lehçesi
konuşur. Bazı kollarında Zazaca etkileri gözlenir. Aşiret, dinî bağlılığı ve
toplumsal dayanışmasıyla bilinir. Şeyh aileleri manevi otorite olarak saygı
görür.
Sonuç: Süleymânî Mirası ve Araştırma İhtiyacı
Zikdî aşireti, Süleymânî Beyliği’nin mirasını taşıyan bir
yapı olarak yerleşikleşme, göç ve kimlik tartışmaları açısından Kürt aşiret
tarihinin önemli bir örneğidir. Kökenlerinin daha netleşmesi için Osmanlı
tahrir defterleri ve yerel şecerelerle yapılacak araştırmalar gereklidir.
Kaynakça
- Şerefhan
Bitlisî. (1597). Şerefname. (Türkçe çev.: M. Emin Bozarslan,
1975). İstanbul: Hasat Yayınları.
- Nasır
Hüsrev. (11. yüzyıl). Sefernâme. (Çev.: A. Tarlan). İstanbul:
Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
- Yakut
el-Hamevî. (13. yüzyıl). Mu‘cemü’l-Buldân. (Çev.: çeşitli
derlemeler).
- Gökalp,
Ziya. (1923). Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Ötüken Neşriyat
(alıntı: Zaza-Türk tezleri).
- "ZİKDİ,
ZETKİ, ZEKDİ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu.
Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/zikdi-zetki-zekdi-asireti.html
- "Süleymani
Beyliği ve Aşiretleri." (Tarihsiz). Kurdoloji Akademi. Erişim: https://kurdolojiakademi.net/wp-content/uploads/2021/11/kurt-asiretleri-gelenekleri-ve-hanedanliklari-serefname-analizi-seyfi-cengiz-1.pdf
- "Zikdi
Aşireti Tarihi." (2023). Facebook Gönderisi (aşiret sayfaları).
Erişim: https://www.facebook.com/groups/zikdiasireti
- "Bingöl ve Erzurum Aşiretleri." (Tarihsiz). Bingöl Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları. Erişim: https://bingol.edu.tr/yayinlar
YORUM EKLEYENLER
03.08..2012
YORUM GÖNDEREN : Banuki
kardeşim hep deildir şudur budur.ziktelu ile ziktenin bir alakası yoktur,yok kasmonların ziktelerle bir alakası yoktur.felan filandır demişsin görende seni ziktilerin dedesi sanar.Zikdeli dil bilgisi açısından bakarsan türkçe yani ziktilerin bölgesi gibi bir anlama geliyor.şuan orda bulunmasalar bile demekki bir dönemler orda çoğunluktaymışlar.yok ziktilerin kasmonların ziktilerin lideri olduğu ya adamlar neden birilerini getirip başlarına lider yapsınki.ziktilerin kendiside aslen kulp ve bitlis arasındaki bölgedendir.
| GönderenMehmet hanifi Ekici | mesken2119@mynet.com | |
| İlgili Sayfa | ||
| Gönderme Zamanı | 26/04/2012 13:39 | |
| MesajBen de zıkti aşiretinin bir ferdiyim.Rahmetli babam hep anlatırdı.Bizim dedelerimiz.Yazın Bingöl taraflarındaki yaylalara çıkarlarmış.Yazın Diyarbakır ovasına inerlermiş.Dedem üç veya dört evlilik yapmış.Ninelerim zazaca ve dımılice konuşuyorlarmış. Ayrıca kürmancıyı da konuşuyorlarmış.Hem babamdan,hem de başka insanlardan duyduğum kadarıyla,dedem çok varlıklıymış.Binlerce büyük ve küçük baş hayvanı varmış. Bize hala koçer diye hitap ederler.Hem annem tarafı,hem de babam tarafı zıkti koçer olarak bilinir.Diyarbakırda bildiğim kadarıyla çok zıkti var.Kesin rakamı bilmem mkansız. | ||
Yorum ekleme:
Zıkte Aşireti sadece şu iki köyden oluşur.Biri Tarçur diğeri Şin köyüdür.Buradan birkaç köye dağılmışlardır.Besiler,Bociler ile akrabalık bağı vardır.Yezidi bir aşiretken Osmanlı Devleti döneminde sünniliği kabul ediyor.Ayrıca Zıkdelü bölgesi ile Zıkte Aşiretini birbirinden ayırmak lazım.Çünki Zıkdelü bölgesi birçok farklı aşiret,kabile,aile ve farklı ırkların ikamet etttiği bir bölgedir.Örneğin Seyfunlar ayrı bir kabiledir..Vazenanlılar ayrı bir kabiledir..madun,bazun,kürik ayrı bir kabiledir..Valyer ayrı bir ırk ve ayrı bir kabiledir..Şunu belirtmekte yarar olduğunu düşünüyorum..Ve Zıkte Aşireti ile Zıkdelü bölgesi birbirine karıştırılmasın..Çünkü Zıkdelü Bölgesinde Arap asıllı,Kürt Asıllı,Ermeni Asıllı,Türk Asıllı,Fars asıllı,Azeri asıllı,Süryani Asıllı,Yezidi Asıllı birçok aile vardır..Zıkte Aşiretinin liderliğini yapan Kasmonların Zıkte Aşireti ile hiçbir yakınlık bağı yoktur..Kasmonlar Zıktelilerin beyleridir.Ve bitlis tarafondan geldikleri tahmin edilmektedir..Zıkte aşiretinin nüfusu günümüzde 8000 veya 9000 civarlarındadır..Zıkdelü bölgesi Konfederasyon bir aşirettir.Yani bölgede birçok aşiret szö konusu olduğu için atalarıda ortak değildir..Okuma yazma oranı normal bir boyuttadır..Siyasi seçimlerde adaylarına herzaman oy verirler..Zıkte aşiretinin 6500 civarında oyu vardır.Zıkdelü bölgesinin ve oraya mensup zıkdelü seçmen sayısı 22000bin civarındadır..
Yorum Ekleme
ibrahimmehmetkeyanlioglu - 14/12/2011 - 20:49
zikte asireti hakinda tam bilgiler yazilmamis zikte asireti zikti zikteji zikziyan asireti olarak anilir ortadogunun en savaskan asiretiolmakla beraber osmanlilara tekkatilmayan asiretir vede zengin varlikli bir topluluktur tüm dinlerden zikteliler mevcutur.
Yorumlar | ||
| yahya - 13/10/2012 - 21:42 | ||
| seyfan.seyiddir | ||
| yahya - 13/10/2012 - 21:32 | ||
| seyfanlar.sevkarda.gelme.şeh.muhamed.seyfullahzuryeti.seyfunlar.seyidler.lütfen.kimse.yanlış.anlatmasın.şeh.seyfullah.şeh.hasan.oğlu. | ||
| Banuki - 03/08/2012 - 00:41 | ||
| kardeşim hep deildir şudur budur.ziktelu ile ziktenin bir alakası yoktur,yok kasmonların ziktelerle bir alakası yoktur.felan filandır demişsin görende seni ziktilerin dedesi sanar.Zikdeli dil bilgisi açısından bakarsan türkçe yani ziktilerin bölgesi gibi bir anlama geliyor.şuan orda bulunmasalar bile demekki bir dönemler orda çoğunluktaymışlar.yok ziktilerin kasmonların ziktilerin lideri olduğu ya adamlar neden birilerini getirip başlarına lider yapsınki.ziktilerin kendiside aslen kulp ve bitlis arasındaki bölgedendir. | ||
| Mehmet hanifi Ekici - 26/04/2012 - 13:39 | ||
| Ben de zıkti aşiretinin bir ferdiyim.Rahmetli babam hep anlatırdı.Bizim dedelerimiz.Yazın Bingöl taraflarındaki yaylalara çıkarlarmış.Yazın Diyarbakır ovasına inerlermiş.Dedem üç veya dört evlilik yapmış.Ninelerim zazaca ve dımılice konuşuyorlarmış. Ayrıca kürmancıyı da konuşuyorlarmış.Hem babamdan,hem de başka insanlardan duyduğum kadarıyla,dedem çok varlıklıymış.Binlerce büyük ve küçük baş hayvanı varmış. Bize hala koçer diye hitap ederler.Hem annem tarafı,hem de babam tarafı zıkti koçer olarak bilinir.Diyarbakırda bildiğim kadarıyla çok zıkti var.Kesin rakamı bilmem mkansız. | ||
| ibrahimmehmetkeyanlioglu - 14/12/2011 - 20:49 | ||
| zikte asireti hakinda tam bilgiler yazilmamis zikte asireti zikti zikteji zikziyan asireti olarak anilir ortadogunun en savaskan asiretiolmakla beraber osmanlilara tekkatilmayan asiretir vede zengin varlikli bir topluluktur tüm dinlerden zikteliler mevcutur | ||
Zıkte bir beyliktir. Erzurum, Muş, Diyarbakır, Mardin, Bitlis, Bingöl, Van illerinde, genelde dağılmış durumda…
YanıtlaSil