ZİKTE, ZEKTİ VEYA ZİKZİYAN AŞİRETİ

 

      Zikdî (Zikti, Zekdî, Zekti veya Zikziyan) Aşireti, Doğu Anadolu’da Erzurum’un Karayazı ilçesi, Bingöl’ün merkez, Solhan ve Genç ilçeleri ile çevresinde yerleşik bir Kürt aşiretidir. Tarihçi Şerefhan Bitlisî’nin Şerefname adlı eserinde Süleymânî (Silivânî/Meyyâfârikin) Beyliği’nin sekiz ana aşiretinden biri olarak kaydedilmiştir. Bu beylik, Diyarbakır’ın Kulp (Qulp) merkezli olarak 16. yüzyıl başlarında kurulmuş olup, Zikdî aşireti bu konfederasyonun temel unsurlarından birini oluşturur. Süleymânî aşiretlerinin sekiz ana kolundan üçü (Besi/Pisî, Boci ve Zikdî/Zikti) başlangıçta Yezîdî inancına sahipti; ancak zamanla büyük çoğunluğu Sünnî İslam’a (Şâfiî mezhebi) geçmiştir. Zikdîlerin Mervânî Beyliği (984-1085) döneminde de varlık gösterdiği muhtemeldir; bu, aşiretin kökenini 10. yüzyıla kadar geriye götürür.

Köken ve Göç Süreci

Nasır Hüsrev’in Sefernâme (1045-1052) adlı eserinde Urmiye ile Babesor (muhtemelen Bâb es-Sûr) arasında Zektiyân adlı bir şehirden bahsedilmesi, aşiretin erken dönem yerleşimlerine işaret eder. Süleymânî aşiretlerinin geneli Gazalî Nahiyesi ve Xok Deresi civarına göç ettiğine göre, Zikdîlerin de bu bölgeden (muhtemelen bugünkü İran-Irak sınırına yakın) göç ettiği kabul edilir. Yakut el-Hamevî’nin coğrafya eserinde Zikte adlı bir bölgeden söz etmesi, aşiretin adının bu coğrafi isimle bağlantılı olabileceğini düşündürür. Zikdîler, Süleymânî aşiretlerinin yarı göçebe veya göçebe yapısına rağmen yerleşik hayata daha yatkın bir sosyal yapı sergiler; bu özellik, tarım ve köy yerleşimi ağırlıklı yaşam tarzını yansıtır.

Ziya Gökalp ve bazı Kürt-Türk tezini savunan yazarlar, Zikdî/Zekti aşiretini Zaza-Türk kökenli olarak nitelendirir ve göçebe olmamalarını delil gösterir. Ancak bu tez bilimsel temelden yoksundur; çünkü Toroslar’da hâlâ göçebe Yörük-Türkmen toplulukları yaşamakta olup, göçebe olmamak etnik köken belirleyici değildir. Dilbilimsel, tarihî ve antropolojik veriler, Zikdîlerin Kürt kökenli olduğunu tartışmasız kılar. Bazı kaynaklar, Zikdîleri Süleymânî aşiretlerinden Zekziyân (Zikziyan) aşiretinin bir devamı olarak görür ve Kürt kimliğini vurgular.

Coğrafi Dağılım ve Güncel Durum

Günümüzde Zikdî aşireti, Erzurum Karayazı, Bingöl merkez, Solhan ve Genç ilçeleri ile çevresindeki köylerde yoğunlaşmıştır. Tahmini nüfusu, göç ve asimilasyon nedeniyle kesin olmamakla birlikte 15.000-30.000 arasında değişmektedir. Aşiret, tarım, hayvancılık ve küçük ölçekli ticaretle geçinir; modern dönemde kentleşmeyle Bingöl, Erzurum, Diyarbakır ve İstanbul gibi şehirlere dağılmıştır. Sünnî-Şâfiî mezhebine mensup olup Kurmancî lehçesi konuşur; ancak bazı kollarında Zazaca etkileri gözlenir. Aşiret, dinî bağlılığı ve toplumsal dayanışmasıyla bilinir; şeyh aileleri manevi otorite olarak saygı görür.

Zikdî aşireti, Süleymânî Beyliği’nin mirasını taşıyan bir yapı olarak, yerleşikleşme, göç ve kimlik tartışmaları açısından Kürt aşiret tarihinin önemli bir örneğidir. Gelecek araştırmalar, Osmanlı tahrir defterleri ve yerel şecerelerle kökenlerini daha netleştirebilir.

Kaynakça

• Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname. (Türkçe çev.: M. Emin Bozarslan, 1975). İstanbul: Hasat Yayınları.
• Nasır Hüsrev. (11. yüzyıl). Sefernâme. (Çev.: A. Tarlan). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Yakut el-Hamevî. (13. yüzyıl). Mu‘cemü’l-Buldân. (Çev.: çeşitli derlemeler).
• Gökalp, Ziya. (1923). Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Ötüken Neşriyat (alıntı: Zaza-Türk tezleri).
• "ZİKDİ, ZETKİ, ZEKDİ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/zikdi-zetki-zekdi-asireti.html
• "Süleymani Beyliği ve Aşiretleri." (Tarihsiz). Kurdoloji Akademi. Erişim: https://kurdolojiakademi.net/wp-content/uploads/2021/11/kurt-asiretleri-gelenekleri-ve-hanedanliklari-serefname-analizi-seyfi-cengiz-1.pdf
• "Zikdi Aşireti Tarihi." (2023). Facebook Gönderisi (aşiret sayfaları). Erişim: https://www.facebook.com/groups/zikdiasireti
• "Bingöl ve Erzurum Aşiretleri." (Tarihsiz). Bingöl Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları. Erişim: https://bingol.edu.tr/yayinlar

UYARI: Sitemizin Tüm hakları saklı olup, internet üzerinden yayın yapmaktadır.
İzinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz.

YORUM EKLEYENLER

---

 

03.08..2012

YORUM GÖNDEREN : Banuki

kardeşim hep deildir şudur budur.ziktelu ile ziktenin bir alakası yoktur,yok kasmonların ziktelerle bir alakası yoktur.felan filandır demişsin görende seni ziktilerin dedesi sanar.Zikdeli dil bilgisi açısından bakarsan türkçe yani ziktilerin bölgesi gibi bir anlama geliyor.şuan orda bulunmasalar bile demekki bir dönemler orda çoğunluktaymışlar.yok ziktilerin kasmonların ziktilerin lideri olduğu ya adamlar neden birilerini getirip başlarına lider yapsınki.ziktilerin kendiside aslen kulp ve bitlis arasındaki bölgedendir.

 

---

GönderenMehmet hanifi Ekici Email		mesken2119@mynet.com
İlgili Sayfa
Gönderme Zamanı		26/04/2012 13:39
MesajBen de zıkti aşiretinin bir ferdiyim.Rahmetli babam hep anlatırdı.Bizim dedelerimiz.Yazın Bingöl taraflarındaki yaylalara çıkarlarmış.Yazın Diyarbakır ovasına inerlermiş.Dedem üç veya dört evlilik yapmış.Ninelerim zazaca ve dımılice konuşuyorlarmış. Ayrıca kürmancıyı da konuşuyorlarmış.Hem babamdan,hem de başka insanlardan duyduğum kadarıyla,dedem çok varlıklıymış.Binlerce büyük ve küçük baş hayvanı varmış. Bize hala koçer diye hitap ederler.Hem annem tarafı,hem de babam tarafı zıkti koçer olarak bilinir.Diyarbakırda bildiğim kadarıyla çok zıkti var.Kesin rakamı bilmem mkansız.

 

Yorum ekleme:

Zıkte Aşireti sadece şu iki köyden oluşur.Biri Tarçur diğeri Şin köyüdür.Buradan birkaç köye dağılmışlardır.Besiler,Bociler ile akrabalık bağı vardır.Yezidi bir aşiretken Osmanlı Devleti döneminde sünniliği kabul ediyor.Ayrıca Zıkdelü bölgesi ile Zıkte Aşiretini birbirinden ayırmak lazım.Çünki Zıkdelü bölgesi birçok farklı aşiret,kabile,aile ve farklı ırkların ikamet etttiği bir bölgedir.Örneğin Seyfunlar ayrı bir kabiledir..Vazenanlılar ayrı bir kabiledir..madun,bazun,kürik ayrı bir kabiledir..Valyer ayrı bir ırk ve ayrı bir kabiledir..Şunu belirtmekte yarar olduğunu düşünüyorum..Ve Zıkte Aşireti ile Zıkdelü bölgesi birbirine karıştırılmasın..Çünkü Zıkdelü Bölgesinde Arap asıllı,Kürt Asıllı,Ermeni Asıllı,Türk Asıllı,Fars asıllı,Azeri asıllı,Süryani Asıllı,Yezidi Asıllı birçok aile vardır..Zıkte Aşiretinin liderliğini yapan Kasmonların Zıkte Aşireti ile hiçbir yakınlık bağı yoktur..Kasmonlar Zıktelilerin beyleridir.Ve bitlis tarafondan geldikleri tahmin edilmektedir..Zıkte aşiretinin nüfusu günümüzde 8000 veya 9000 civarlarındadır..Zıkdelü bölgesi Konfederasyon bir aşirettir.Yani bölgede birçok aşiret szö konusu olduğu için atalarıda ortak değildir..Okuma yazma oranı normal bir boyuttadır..Siyasi seçimlerde adaylarına herzaman oy verirler..Zıkte aşiretinin 6500 civarında oyu vardır.Zıkdelü bölgesinin ve oraya mensup zıkdelü seçmen sayısı 22000bin civarındadır..

 

Yorum Ekleme

ibrahimmehmetkeyanlioglu - 14/12/2011 - 20:49

zikte asireti hakinda tam bilgiler yazilmamis zikte asireti zikti zikteji zikziyan asireti olarak anilir ortadogunun en savaskan asiretiolmakla beraber osmanlilara tekkatilmayan asiretir vede zengin varlikli bir topluluktur tüm dinlerden zikteliler mevcutur.

Yorumlar

yahya - 13/10/2012 - 21:42

seyfan.seyiddir

yahya - 13/10/2012 - 21:32

seyfanlar.sevkarda.gelme.şeh.muhamed.seyfullahzuryeti.seyfunlar.seyidler.lütfen.kimse.yanlış.anlatmasın.şeh.seyfullah.şeh.hasan.oğlu.

Banuki - 03/08/2012 - 00:41

kardeşim hep deildir şudur budur.ziktelu ile ziktenin bir alakası yoktur,yok kasmonların ziktelerle bir alakası yoktur.felan filandır demişsin görende seni ziktilerin dedesi sanar.Zikdeli dil bilgisi açısından bakarsan türkçe yani ziktilerin bölgesi gibi bir anlama geliyor.şuan orda bulunmasalar bile demekki bir dönemler orda çoğunluktaymışlar.yok ziktilerin kasmonların ziktilerin lideri olduğu ya adamlar neden birilerini getirip başlarına lider yapsınki.ziktilerin kendiside aslen kulp ve bitlis arasındaki bölgedendir.

Mehmet hanifi Ekici - 26/04/2012 - 13:39

Ben de zıkti aşiretinin bir ferdiyim.Rahmetli babam hep anlatırdı.Bizim dedelerimiz.Yazın Bingöl taraflarındaki yaylalara çıkarlarmış.Yazın Diyarbakır ovasına inerlermiş.Dedem üç veya dört evlilik yapmış.Ninelerim zazaca ve dımılice konuşuyorlarmış. Ayrıca kürmancıyı da konuşuyorlarmış.Hem babamdan,hem de başka insanlardan duyduğum kadarıyla,dedem çok varlıklıymış.Binlerce büyük ve küçük baş hayvanı varmış. Bize hala koçer diye hitap ederler.Hem annem tarafı,hem de babam tarafı zıkti koçer olarak bilinir.Diyarbakırda bildiğim kadarıyla çok zıkti var.Kesin rakamı bilmem mkansız.

ibrahimmehmetkeyanlioglu - 14/12/2011 - 20:49

zikte asireti hakinda tam bilgiler yazilmamis zikte asireti zikti zikteji zikziyan asireti olarak anilir ortadogunun en savaskan asiretiolmakla beraber osmanlilara tekkatilmayan asiretir vede zengin varlikli bir topluluktur tüm dinlerden zikteliler mevcutur