Xetoyî (Zetoyî, Zedoyî veya Zêtoyî) Aşireti, Kürt kökenli bir kabile olup, tarihsel olarak Şemskî (Şemsikî veya Şêmskî) aşiretinin bir kolu olarak kabul edilir; ancak bu bağlantı sözlü rivayetlere dayanmakta ve tartışmalıdır. Osmanlı arşiv belgelerine göre, 1863 tarihli Derviş Paşa Lahiyası'nda Şemskî, Zetoyî, Hemoyî, Tajduyî, Gozoyî, İskoyî ve diğer Ademan aşiret kolları, Zorava karyesinde ikamet etmekte olup, bu gruplara toplu olarak "Taife-i Zorava" denilmektedir. Bu belge, aşiretin resmi yazılı kayıtlarda yer alan en eski referanslarından birini teşkil eder, ancak Şemskî ile doğrudan soy bağına dair net bir kanıt henüz bulunamamıştır. Eğer Zetoyîlerin soyları Şemskîlerle aynıysa, kökenleri ünlü Bermeki ailesine uzanır; bu aile, Zerdüşt tapınağının koruyucuları olarak Afganistan'ın Belh şehrinde tıp ve astronomi alanında ün kazanmış, Hz. Ömer dönemi (MS 634-644) İslam fetihleri sırasında Sa'd bin Ebî Vakkas'ın komutanı Süleyman bin Ommame aracılığıyla Şam'a getirilmiştir. Şam'da hiçbir baskı altında kalmadan İslam'ı kabul eden Bermeki ailesi, Medine'ye taşınmış ve Abbâsî sarayında eğitimci olarak hizmet vermiştir. Ailenin önde gelen üyesi Yahya bin Hâlid, Abbâsî Halifesi Hârûn Reşîd'in vezirliğini üstlenmiş; ancak kıskançlıklar sonucu aileye zulüm yapılmış, üyeleri idam edilmiş veya hapsedilmiştir. Kaçan Bermeki mensupları Suriye, Mısır, Diyarbakır ve Kuzey Irak Kürdistanı'na dağılmış; zamanla Dünbüllîler, Îsabegîler, Begzâdeler, Eyûbxanîler ve Şemskîler gibi boylara ayrılmıştır.
Tarihsel serüvenleri, 11. yüzyıla dayanan göç ve çatışmalarla şekillenmiştir. Şemskîler, 1045'te Emir Îsa Beg (lakabı Selâhaddîn el-Kurdî; ancak bu, meşhur Selâhaddîn Eyyûbî ile karıştırılmamalıdır) tarafından Botan ve Diyarbakır yöresinden yaklaşık 50.000 Müslüman ve 100.000 Yezîdî aileyle birlikte İran'ın Horasan bölgesine göç ettirilmiştir. İlk yerleşim yerleri Zurava (Zorava) olup, burası daha sonra Xoy (Khoy) şehrine dönüşmüştür. Aşiretin ilk dedesi Şems-ül Mülk Emir Cafer, 1076'da burada doğmuş; Şemskîler ve türev kolları bu zatın torunlarıdır. Günümüzde dünyanın çeşitli bölgelerine yayılmış olan bu boylar arasında Şemskîler, Zetoyîler, Badoyîler, Redoyîler, Qasoyîler, Sevoyîler, Nezoyîler, Hemoyîler, Hamazabegî Şemskanlıları, Gawestiyalar ve Koviyî Şemskanlıları yer alır. 1258'de Moğol hükümdarı Hülâgû Han ve Celâleddîn Harzemşah'ın zulmünden kaçan bu gruplar, Botan, Kuzey Irak ve Diyarbakır'ın Meyafarqin (Silvan) bölgelerine göç etmiştir. Akkoyunlular döneminde (1374-1393) Hakkâri ve Bay Kalesi'nin hâkimi olmuşlar; sonraki savaşlar ve sosyo-ekonomik hareketler nedeniyle Aşut Kalesi ile Erzurum'a, ardından Van'ın Hoşap Kalesi civarına yerleşmişlerdir. Burada Sipkî ve Dünbüllî beylikleriyle iç içe yaşamışlar; yıllar sonra çeşitli kabileler halinde İran, Doğubayazıt ve Diyadin'e göç etmişlerdir. Botan'dan 1425-1450 arası göçlerde lider bilinmemekte, ancak Irak'tan gelen kısmın başında Hamza Bey bulunmaktadır. Van Hoşap'taki Şemskanlıların önemli figürü Mustafa oğlu Hacı Mela Şemseddin olup, günümüz Ağrı civarındaki Şemskanlıların atasıdır; Ali ise Zetoyîlerin dedesidir. Cömertliği ve konukseverliğiyle tanınan Ali'nin sofrası daima açık olduğundan, kendisine "Zed veren" (yemek veren) anlamına gelen Zetoyî/Zedoyî lakabı verilmiş; bir süre Bitlis'in Eleman Hanı (Xana Delala) civarında yaşadıkları rivayet edilir.
Günümüzde Zetoyî aşireti, ağırlıklı olarak Ağrı'nın Diyadin ve Doğubayazıt ilçelerinde yerleşiktir; tahmini nüfusu, göç ve dağılım nedeniyle 5.000-10.000 arasında değişmektedir. Aşiret, tarım ve hayvancılıkla uğraşmakta olup, modern dönemde kentleşmeyle İstanbul, Ankara ve Avrupa'ya yayılmıştır. Tespit edilen tek şecere bilgisi, Bélo oğlu Nebi Bey'e dayanır: Ali (Zedo) → Toz Beg → Reso → Heydo → Heso → Uso (Yusuf) → Hasan Bey → Mustafa (veya Müştak) → Bélo → Nebi. Aşiret, Şafiî mezhebine mensup olup, Kurmancî lehçesi konuşur; Yezîdî unsurlarla tarihsel bağları olsa da, günümüzde Sünnî İslam hâkimdir. Zetoyîler, Kürt aşiretçilik geleneğinin bir parçası olarak, aile bağları ve sözlü tarih aracılığıyla kimliklerini korur; ancak yazılı kaynakların sınırlılığı nedeniyle köken tartışmaları devam etmektedir.
Zetoyî aşireti, Bermeki mirası ve göç dinamikleriyle Kürt tarihinin bir mikrokozmosunu temsil eder. Gelecek araştırmalar, Osmanlı arşivlerindeki ek belgeler ve genetik çalışmalarla kökenlerini aydınlatabilir.
Kaynakça
- "ŞEMSKİ, ŞEMSİKİ, ŞÊMSKÎ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/semski-semsiki-semski-asireti.html
- "ZETOYİ, ZEDOYİ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/zetoyi-zedoyi-asireti.html
- "HEMOYİ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi. Erişim: https://www.facebook.com/hemoyiasireti/posts/%C5%9Femsikiler-ve-hemoyiler-m%C3%B6700-y%C4%B1l%C4%B1nda-urmiye-ve-xoy-kenti-c%C4%B1var%C4%B1ndaki-adem-b%C3%B6lge/1280768218682684
- "KÜRT AŞİRETLERİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/kurt-asiretleri_11.html
- "Kürt Aşiretlerinin Tam Listesi." (2023). Mardin Haber. Erişim: https://mardinhaber.com.tr/haber/16250892/kurt-asiretlerinin-tam-listesi
- "AŞİRETLER BOYLAR VE OYMAKLAR." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/blog-page.html
- "Pileki Aşireti." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi. Erişim: https://www.facebook.com/pilekiasireti/posts/pileki-pilekan-a%C5%9Fireti-ara%C5%9Ft%C4%B1rma-yaz%C4%B1s%C4%B1osmanl%C4%B1-kay%C4%B1tlar%C4%B1ndaki-dervi%C5%9F-pa%C5%9Fan%C4%B1n-tut/1905737209685419
- "Berazi Aşireti." (Tarihsiz). Facebook Sayfası. Erişim: https://www.facebook.com/p/Berazi-A%C5%9Fireti-100069790615293
- "Muş ta bildiğim kadarıyla Celalî aşireti..." (2025). X Gönderisi. Erişim: https://x.com/Xortoezimlo/status/1946321880681476118
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder