Lütfen Kopyalamayınız. Bu içerik telif haklarıyla korunmaktadır. Yalnızca bu sayfadan okuyunuz ve içeriği Sosyal Medyanızda paylaşınız.

YEZİDİ AŞİRETLER

Yezidilik (Ezidîlik), Kürt kökenli bir topluluğun benimsediği senkretik (karışım) bir inanç sistemidir. Bu din, İslam öncesi Mezopotamya gelenekleri (Zerdüştlük, Maniheizm, Sabiîlik), Yahudilik, Hıristiyanlık, İslam ve yerel mistik unsurların sentezi olarak ortaya çıkmıştır. Yezidilerin kendilerini tanımlarken kullandıkları Êzidî veya Êzda (Yezdan) kelimesi, "Tanrı'ya inanan" veya "melek" anlamındaki İranî kökenli terimlerden türemiş olup, Emevî Halifesi I. Yezîd (h. 680-683) ile doğrudan ilişkisi yoktur. Ancak İslam dünyasında yaygın bir yanlış algı olarak, Yezidilerin I. Yezîd'e bağlılıklarından dolayı bu adı aldıkları iddia edilir; bu görüş, tarihî kaynaklarda (örneğin İbn Teymiyye) yer alsa da modern araştırmalarda reddedilir.

Yezidilik Köken Teorileri

Yezidilik hakkında çeşitli teoriler ileri sürülmüştür; bunlar genellikle dinin senkretik yapısını ve gizemli kökenlerini yansıtır:

  1. Adî bin Müsafir ve Adeviyye Tarikatı Kökeni (En Yaygın Kabul): Yezidilik, 12. yüzyılda Lübnan doğumlu Sünnî sûfî Şeyh Adî bin Müsâfir (ö. 1162) tarafından kurulan Adeviyye tarikatının dönüşümüyle oluşmuştur. Şeyh Adî, Hakkâri-Laleş bölgesine yerleşmiş; tasavvufî öğretileriyle Kürt aşiretlerini etkilemiş, ancak ölümünden sonra tarikat yerel inançlarla (Zerdüştlük, Maniheizm, eski Mezopotamya gelenekleri) harmanlanarak İslam'dan bağımsız bir dine evrilmiştir. Şeyh Adî, Yezidiler tarafından kutsallaştırılmış; Laleş'teki türbesi hac merkezi haline gelmiştir. Bu görüş, dinin "yeni" (12. yüzyıl) bir oluşum olduğunu ve kökeninin uzak antik dönemlere değil, Şeyh Adî'ye dayandığını savunur.
  2. Emevî Halifesi I. Yezîd Bağlantısı: Bazı İslam tarihçileri (örneğin Sem'ânî, İbn Kuteybe), Yezidilerin I. Yezîd'e (Hz. Hüseyin'in Kerbela'da şehid edilmesinden sorumlu tutulan halife) bağlılıklarından dolayı bu adı aldıklarını iddia eder. Şeyh Adî'nin Emevî hayranı olduğu, Yezîd'i savunarak "kâfir değil, fâsık" dediği rivayet edilir. Ancak bu teori modern araştırmalarda zayıf bulunur; çünkü Yezidi metinlerinde Yezîd'e doğrudan atıf yoktur ve dinin ritüelleri İslam'dan oldukça farklıdır.
  3. Yezîd bin Üneyse (Haricî Köken): Haricî fırkalarından Yezîd bin Üneyse'ye nispet edilir; bu görüş, dinin İslam'dan kopuşunu vurgular ancak ana akım kabul görmez.
  4. Yezd Şehri veya İranî Köken: İran'ın Yezd şehrinden türediği, "Yezd" (tanrı) ve "Azid" (kulluk) kelimelerinden geldiği savunulur. Bazı rivayetlerde antik Tirahiye/Teryaha adlı bir topluluğa bağlanır.
  5. Antik Mezopotamya Kökeni (Sümer-Asur-Babil): Yezidilerin Sümer, Asur ve Babil'den kalma bir topluluk olduğu, Nisan ayının ilk Çarşamba'sını yılbaşı (Sersal/Serisale) olarak kutlamaları delil gösterilir. Güneş kutsaması ve diğer ritüeller Mezopotamya inançlarıyla örtüşür.
  6. Mısır Firavun Kökeni: Güneş tapınımı nedeniyle Mısır Firavun inançlarının devamı olduğu iddia edilir; ancak zayıf bir tezdir.

Yezidilik, bu teorilerden bağımsız olarak, Şeyh Adî'nin tarikatıyla şekillenmiş ve 13.-14. yüzyıllarda yerel Kürt aşiretlerinin etkisiyle bugünkü formuna ulaşmıştır. Din, kapalı bir topluluk (endogami) yapısına sahiptir; dışarıdan kabul edilmez ve evlilik yoluyla yayılmaz.

Yezidi İnancı Temel Unsurları

Yezidilik tektanrılıdır; Tanrı (Xweda/Yezdan) evreni yaratmış ancak yönetimini yedi meleğe (Heft Sirr) bırakmıştır. En yüce melek Melek Tavus (Tavus Meleği), Azazil ile özdeşleştirilir; ancak Yezidiler onu "şeytan" olarak görmez, Tanrı'nın elçisi ve yeryüzü düzeninin uygulayıcısı kabul eder. Melek Tavus'un Âdem'e secde etmeyi reddetmesi, Tanrı'nın emrine bağlılığını gösterir; bu olay İslam'daki "şeytanın kovulması" anlatısından farklı yorumlanır.

Kutsal kitaplar iki tanedir:

  • Kitâbü'l-Cilve (Vahiy Kitabı): Melek Tavus'un ağzından gelen öğütler; yaratılış, ibadet ve yasakları içerir.
  • Mushaf-ı Reş (Kara Kitap): Yaratılış hikâyesi, peygamberler ve ahiret tasavvurunu anlatır.

İbadetler sözlü gelenekle (kaviller, ilahiler) sürdürülür; Laleş'teki Şeyh Adî türbesi hac merkezidir. Nisan'ın ilk Çarşamba'sı (Çarşema Serê Salê) yılbaşı bayramıdır; güneş, ateş ve su kutsaldır. Tenasüh (reenkarnasyon), yedi melek inancı ve Melek Tavus'a saygı temel unsurlardır.

Yezidi Aşiretleri

Yezidilik, belirli Kürt aşiretleri içinde yaygındır; din kapalı olduğundan aşiret yapısı korunmuştur. Dr. Fritz ve diğer kaynaklara göre başlıca Yezidi aşiretleri (günümüzde bazıları İslamlaşmıştır):

  • Kîlerî
  • Mexabilî
  • Masekî
  • Davudî
  • Reşikan
  • Baravî
  • Mendikî
  • Bale Kurdî
  • Akosî
  • Şekarî
  • Çekonî
  • Besî (Besi/Pisî)
  • Bocî (Boci)
  • Yezidî
  • Dümbüllî (kısmen Zaza)
  • Buxtî (kısmen)
  • Dunayî (kısmen)
  • Xaldî (Halidî)
  • Mahmudî
  • Kelyağî
  • Sohran
  • Daşinî (Dasnî)
  • Şarkî
  • Mendolî
  • Ba'kûbe
  • Şehriban
  • Reşvan (bazıları)

Bu aşiretler, Şengal (Sincar), Laleş, Şeyhan, Baaşîk-Behzan bölgelerinde yoğunlaşır; bazıları Hakkâri, Musul, Diyarbakır, Mardin ve Suriye Afrin'de yaşamıştır. 1700'lerden itibaren birçok Yezidi aşireti İslamlaşmış; günümüzde kalanlar genellikle Şengal ve Laleş çevresindedir.

Yezidiler, tarih boyunca katliamlara uğramış (Moğollar, Osmanlı dönemi, 2014 IŞİD saldırısı); Laleş'teki hac törenleri ve Melek Tavus inancı, kimliklerini korumanın temel unsurlarıdır. Din, gizemli ritüelleri (zehir içme gösterileri, inziva) ve kapalı yapısıyla dikkat çeker; ancak şeytana tapma iddiası bir iftiradır.

Yezidilik, Mezopotamya'nın kadim inançlarının modern bir sentezi olarak, kültürel ve dinî çeşitliliğin simgesidir. Araştırma devam etmektedir; ilaveler yapılacaktır.

Kaynakça


 UYARI: SİTEMİZİN TÜM HAKLARI SAKLI OLUP, İNTERNET ÜZERİNDEN YAYIN YAPMAKTADIR. İZİNSİZ VE KAYNAK GÖSTERİLMEDEN KULLANILAMAZ.

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Kaydol: Yorumlar (Atom)