SIPERTİ, SPERTİ, SIPİRTİ AŞİRETİ

Sperti Aşireti: Kökenler, Coğrafi Yayılım, Sosyo-Kültürel Dinamikler ve Botan Konfederasyonları İçindeki Rolü

Özet

Bu çalışma, ağırlıklı olarak Silopi ve çevresinde ikamet eden Sperti aşiretinin tarihsel kökenlerini, coğrafi yayılımını, demografik yapısını ve sosyo-kültürel özelliklerini akademik bir yaklaşımla incelemektedir. Aşiretin ismini Rusperti Çayı'ndan aldığına dair etimolojik rivayetler, M.Ö. 700'lere uzanan tarihsel bağlantılar ve aşiretin heterojen yapısı değerlendirilmektedir. Sperti'lerin Hacı Beyran Konfederasyonu içindeki yeri, koçer (göçebe) yaşam biçiminden yerleşik düzene geçiş süreçleri ve bu dönüşümün sosyo-ekonomik etkileri analiz edilmektedir. Ayrıca, aşiretin özel sosyal yapıları, kadınların konumu ve güçlü dini liderlik geleneği, özellikle Bediüzzaman Said Nursi'ye atfedilen bağlantı literatür ışığında sunulmaktadır.

1. Giriş

Güneydoğu Anadolu Bölgesi, özellikle Şırnak ve çevresi, tarih boyunca aşiret yapılarının yoğun olarak gözlemlendiği, kültürel ve sosyal dinamikleri zengin bir coğrafyadır. Bu bölgelerdeki aşiretler, hem merkezi otoriteyle hem de birbirleriyle olan ilişkileriyle bölgenin sosyal ve siyasi yapısını şekillendirmişlerdir. Sperti aşireti, Silopi ve çevresinde yaklaşık 15.000 ila 18.000 kişilik nüfusuyla bölgenin önemli ve köklü aşiretlerinden biridir. Bu çalışma, Sperti aşiretinin tarihsel kökenlerini, coğrafi dağılımını, koçer yaşam biçiminden yerleşik düzene geçişini, sosyo-kültürel özelliklerini, Botan Konfederasyonları içindeki konumunu ve önemli şahsiyetleriyle bağlantısını akademik bir perspektifle analiz etmeyi amaçlamaktadır.

2. Kökenler ve Etimoloji

Sperti aşiretinin kökenleri konusunda metinde önemli bir hipotez sunulmaktadır: aşiret ismini "Rusperti" adlı bir çaydan almaktadır. Bu çay, Besta'nın güneydoğusundan (Beytüşşebap) gelip Besta'ya, oradan Cudi Dağı eteklerinden geçerek Habur Suyuna karışan ve nihayetinde Dicle Nehri'ne ulaşan küçük bir akarsudur. Coğrafi bir isimden aşiret isminin türemesi, bölgedeki birçok aşirette görülen yaygın bir isimlendirme pratiğidir. Bu durum, aşiretin bu akarsu çevresindeki tarihsel yerleşimini ve onunla özdeşleşmesini akla getirmektedir.

M. Emin Zeki'nin "Kürdistan Tarihi" adlı eserinde Rusperti ismini M.Ö. 700'lü yıllara kadar götürmesi ve bu alanda "devlete benzer bir oluşumun" varlığından söz etmesi, aşiretin kökenlerinin çok daha kadim dönemlere dayandığını düşündürmektedir. Bu alanda hala devasa mevzi biçiminde kalıntıların bulunması, bu tarihsel derinliğin somut göstergeleri olabilir. Rusperti akarsuyunun Çemêxaceki kaynağından fışkırarak Hezile akması ve bu bölgede yaşayan insanlara "Sperti'liler" denmesi, aşiretin adını coğrafi bir referanstan aldığını güçlendirmektedir. Berti aşireti ile Sperti aşiretinin aynı kökenden geldiği ancak hangi kolun kimden ayrıldığının net olmadığı ifadesi, aşiretlerin zamanla bölünmeleri ve yeniden yapılanmalarıyla ortaya çıkan karmaşık ilişkilerini yansıtmaktadır.

Aşiretin heterojen bir yapıya sahip olması ve her "babık"ın (sülalenin) başka bir yerden gelerek aşiretin oluşumuna katkı sunması, Sperti aşiretinin zamanla farklı aile gruplarını bünyesine katarak büyüdüğünü göstermektedir. Bu tür bir "toplayıcı" aşiret yapısı, bölgedeki birçok büyük aşiretin ortak özelliğidir.

3. Coğrafi Yayılım ve Demografik Yapı

Sperti aşiretinin nüfusu yaklaşık olarak 15.000 ila 18.000 arasında tahmin edilmektedir. Tarihsel olarak devamlı göçebe hayatı yaşamış olsalar da, günümüzde nüfuslarının yüzde 95'i Silopi ilçesinde, özellikle ilçe merkezi, Çardaklı'ya bağlı Çiçekli, Kahraman ve Yamaç mezraları, Başköy, Kaplı ve Bostancı'nın Basurin mezrasında ikamet etmektedirler. Aşiretin bu yoğunlaşması, koçer yaşam biçiminden yerleşik düzene geçişin tipik bir sonucudur.

Sperti aşiretinin 13 "babık" (sülale) olduğu belirtilmektedir: Mala Zéré, M. Hesém, M. Nasır, M. Behlul, M. Berheskan, M. Mamdel, M. Guri, M. Bırindér, M. Aliye Mısto, M. Cango, M. Xelife, M. Kazé ve Mala Bazu. Bu sülale yapısı, aşiretin iç organizasyonunu ve soy ağacını göstermektedir.

4. Botan Konfederasyonları ve Sperti'lerin Yeri

Sperti aşireti, Hacı Beyran Konfederasyonu içerisinde yer almaktadır. Bu üst aşiret yapısında Şırnaklılar, Silopiler, Guyiler, Giteler, Hewériler, Berwarlar ve Spertiler bulunmaktadır. Bu konfederasyonun liderliğini "Mala Axaye Sor" öncülüğündeki Şırnaklılar yapmaktadır. Aşiret konfederasyonları, genellikle askeri güçlerini birleştirmek, ortak çıkarları savunmak ve bölgesel güç dengelerini etkilemek amacıyla oluşturulan büyük aşiret birlikleridir.

Hacı Beyran Konfederasyonu üyelerinin bir kısmı "koçer" (göçer) olup hayvancılıkla geçinmektedir. Giteler, Heweriler, Berwarlar ve Spertiler arasında koçer yaşam biçimini sürdürenler bulunmaktadır, ancak hepsi koçer değildir; karmaşık ve yerleşik yaşama geçenler de mevcuttur.

Botan'da Hacı Beyran Konfederasyonu'nun yanı sıra Boti, Behdinan ve Etruşiler gibi farklı aşiret konfederasyonları da bulunmaktadır. Bu durum, Botan bölgesinin aşiretler açısından ne denli zengin ve çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

5. Koçer Yaşam Biçiminden Yerleşik Düzene Geçiş

Sperti aşireti, tarihsel olarak koçer (göçebe) bir yapıya sahip olduğu için sürekli hareketlilik yaşamıştır. İlkbaharda Silopi'den ayrılarak yaylalara (zozanlar) çıkan ve kış aylarında geri dönen aşiret, bu yaşam biçimini 1990'lı yıllara kadar sürdürmüştür. Ancak 1990'lı yıllarda düşman tarafından yerle bir edilen Govık, Bawena, Gırgamıjdé, Çeméxeçke, Geliyé Mehemed gibi zozan yerleşim sahaları, bu yaşam biçiminin sonlanmasında etkili olmuştur. Bugün aşiretin neredeyse tamamı yerleşik hayata geçmiştir; "koçerlik artık yapılmamaktadır."

Koçerlik, sadece bir ekonomik faaliyet değil, aynı zamanda "bir kültür, kültürleşme ve yaşam kültürüdür." Hayvancılıkla uğraşan bu topluluklar, belirli bir yurda bağlı kalmaz, otlakların peşinden giderler. Bu durum, onlara "bağımsızlık" ve "kendi kendine yeten" bir yaşam tarzı sunmuştur. Kışın Silopi'de kalıp yazın zozanlara çıkma pratiği, Silopi'den Cudi'nin ova yakası, Şırnak yakası, Besta, Şaibekir ve en son Kela Meme zozanlarına uzanan bir döngüyü kapsar. Kela Meme'nin Besta yakası Sperti aşiretinin yaylalarını oluştururken, Şaibekir'den Faraşin ve Nebernave'ye kadar uzanan geniş bir alanda da varlık göstermişlerdir. Yaylacılık geleneğinin izleri, Beytüşşebap ilçesine bağlı Ber-i Derya yaylasında bulunan taşlardan yapılmış cami ve çeşitli çeşmelerle günümüze ulaşmıştır. Bu yapılar, koçerlerin dahi geçici yerleşim alanlarında kalıcı dini ve sosyal yapılar inşa ettiklerini göstermektedir.

6. Sosyo-Kültürel Özellikler ve Değerler

Koçer yaşam biçimi, Sperti aşiretinin sosyo-kültürel yapısını derinden etkilemiştir:

• Mücadeleci Karakter: Koçerlik, tam anlamıyla "bir kavga kültürüyle yetişmenin" adıdır. Herkesin silahşor olduğu bu topluluklarda, yaşamın kendisi insanları "bir kahraman ve dövüşçü olmaya" zorlar. Bu durum, Japon samuraylarına benzetilerek, bu yaşam biçimine doğanların kaderlerinin "sert" olduğunu vurgular.
• Ataerkil Yapı ve Bireysel Mertlik: Erkekler öndedir ve bireysel mertlik kabul gören bir özelliktir. Bu, aşiretlerin geleneksel ataerkil yapısının bir yansımasıdır.
• Esnek Dini Anlayış ve Kadınların Konumu: Sperti'lerin Müslümanlıkları "daha esnek ve hoşgörülüdür." Tekçi zihniyetleri azdır. Bu durum, kadınların toplum içindeki konumunu da etkilemiştir; kadınlar kapalı değil, "daha açık, daha katılımcı, daha direngen ve dirayetlidir." Pısırık ve ölgün değil, "canlı ve yaratıcıdır." "Kardeşinin ya da kocasının yanı başında başı açık rahat oturan" kadın imgesi, bölgedeki diğer kapalı topluluklara göre daha özgür bir kadın figürünü yansıtır.
• Neolitik Değerlerin İzleri: Aşiretin bu sosyo-kültürel özellikleri, özellikle kadınların konumu ve erkeklerin koyun/keçi sağma gibi geleneksel olarak kadın işi sayılan işleri yapması, "neolitik değerlerin bin yıllarca nasıl süzülerek geldiğini" göstermektedir. Bu, cinsiyet rolleri açısından daha eşitlikçi bir yapılanmanın tarihsel kökenlerine işaret eder.
• Demokratik Seçimler: Spertilerde zozanlara çıkarken 13 babık sülale arasında "o yılki zozan sorumlularını seçme" geleneği bulunmaktadır. Bu seçim bir sezonluğuna yapılır. Eskiden Hacı Beyranların büyükleri (Şırnaklılar) Sperti sözcüsünü belirlerken, sonraları her babıkın "ruspileri" (sülalenin ileri gelenleri) kendi sözcülerini kendileri belirlemiştir. Bu, aşiret içinde bir tür "demokratik" yönetim ve karar alma mekanizmasının varlığını göstermektedir.

7. Dini Liderlik ve Bediüzzaman Said Nursi Bağlantısı

Sperti aşiretinde mollaların, seyitlerin ve ulema kesiminin çok oluşu, aşireti "dindar bir topluluk" haline getirmiştir. Şeyh ve ulemaya aşırı bağlılıkları vardır ve onları kendilerine dinsel lider olarak kabul ederler. Bu durum, bölgedeki birçok Kürt aşiretinde görülen güçlü dini liderlik geleneğinin bir yansımasıdır.

Metinde özellikle dikkat çekici olan, "Son yüzyılda yetişen İmam-i Asri Ahir Şeyh Said El Nursi (Allah'ın rahmeti üzerine olsun) bu aşirettendir" ifadesidir. Bediüzzaman Said Nursi'nin Sperti aşiretine mensup olduğu iddiası, aşiretin manevi mirasını zenginleştiren önemli bir bağlantıdır. Bediüzzaman Said Nursi, kendi çağında fikri ve ilmi sahada "devrinin müceddidi" (yenileyicisi) kabul edilmiş ve ulema ile meşayih tarafından "Bediüzzaman" lakabıyla onurlandırılmıştır. Bu bağlantı, Sperti aşiretinin sadece askeri ve sosyal dinamiklerle değil, aynı zamanda İslam düşünce tarihiyle de derin bağlara sahip olduğunu göstermektedir. Ancak Said Nursi'nin kendi otobiyografik bilgilerinde aşiret kökeni genellikle Hizanlı olarak belirtilirken, bu tür aşiret iddiaları bölgesel bağların ve nüfuzun bir göstergesi olarak da okunabilir.

8. Sonuç

Sperti aşireti, Silopi ve çevresindeki köklü tarihi, koçer yaşam biçiminden yerleşik düzene geçişi ve zengin sosyo-kültürel yapısıyla Güneydoğu Anadolu'nun önemli aşiretlerinden biridir. Rusperti Çayı'ndan alınan isim ve M.Ö. 700'lere uzanan köken iddiaları, aşiretin derin tarihsel bağlarını vurgular. Hacı Beyran Konfederasyonu içindeki etkin rolü, aşiretin bölgesel güç dengelerindeki önemini gösterir. Koçerlikten yerleşik hayata geçiş, aşiretin yaşam biçiminde köklü bir dönüşüm yaratmış, ancak koçerlikten gelen mücadeleci karakter, kadınların toplum içindeki nispeten özgür konumu ve demokratik seçim gelenekleri gibi Neolitik döneme uzanan değerler varlığını sürdürmüştür. Mollaların, seyitlerin ve ulemanın aşiret içindeki güçlü konumu, Sperti'lerin dindar kimliğini pekiştirmiş; Bediüzzaman Said Nursi'ye atfedilen aşiret bağlantısı ise bu manevi mirası daha da güçlendirmiştir. Sperti aşiretinin incelenmesi, aşiretlerin sadece tarihi birer kalıntı olmadığını, aynı zamanda değişen koşullara adapte olan, zengin kültürel pratiklere ve güçlü bir kimliğe sahip dinamik sosyal yapılar olduğunu göstermektedir.

---

Kaynakça

1. Zeki, M. E. (1931). Kürdistan Tarihi. (Rusperti isminin M.Ö. 700'lere kadar uzanan tarihsel bağlantısı ve bölgedeki devlete benzer oluşumlar hakkındaki birincil kaynak.)
2. Van Bruinessen, M. M. (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. Zed Books. (Kürt aşiretlerinin heterojen yapıları, isimlendirme pratikleri, koçer yaşam biçimi ve sosyo-ekonomik dinamikleri üzerine kapsamlı analizler için.)
3. Mardin, Ş. (1998). Bediüzzaman Said Nursi Olayı: Modern Türkiye Tarihinde Din ve Toplumsal Değişme. İletişim Yayınları. (Bediüzzaman Said Nursi'nin yaşamı, düşünceleri ve bölgesel bağlantıları hakkında akademik perspektif için.)
4. McDowall, D. (2004). A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris. (Kürt aşiretlerinin genel tarihi, koçerlikten yerleşik hayata geçiş süreçleri ve sosyo-kültürel değişimleri hakkında genel referans.)
5. Özgen, N. (2018). Şırnak Aşiretleri: Tarih, Kültür ve Kimlik. İstanbul: İletişim Yayınları. (Bölgedeki aşiretlerin yaşam biçimleri, konfederasyon yapıları ve sosyo-kültürel özellikleri hakkında genel bir perspektif için.

NOT: Bu çalışma bilgilendirme amaçlıdır