PİRAN AŞİRETİ

Piran Aşireti: Coğrafi Kökenleri, Yayılımı ve Tarihsel Şahsiyetleri

Piran Aşireti, kökenlerini Kuzey Irak'ın Erbil bölgesi civarına dayandıran ve Anadolu'nun çeşitli bölgelerine yayılmış, tarihsel olarak önemli bir Kürt aşiretidir. Osmanlı kayıtlarında "Haymenişin Taife-i Ekrad" (Yarı göçebe yaşayan Kürtler) olarak adlandırılmaları, aşiretin geçmişteki hareketli yaşam tarzını ve hayvancılıkla olan güçlü bağını ortaya koymaktadır.

Coğrafi Dağılım ve Nüfus Yapısı

1930 yılı verilerine göre Piran Aşireti, yaklaşık 200 aileden oluşmaktaydı. Aşiretin mensupları günümüzde Diyarbakır, Muş, Van'ın doğu kesimleri ve Hakkari yörelerinde yaşamaktadırlar. Özellikle Hakkari ile İran arasında yer alan ve bölgenin en köklü aşiretlerinden biri olan Dizeyi Aşireti'nin bir oymağı olarak kabul edilmeleri, Piran Aşireti'nin daha büyük bir aşiret yapılanması içerisindeki konumunu göstermektedir. Dizeyi Aşireti'nin diğer önemli oymakları arasında Gontola ve Meman aşiretleri de bulunmaktadır. Göçebe yaşadıkları dönemlerde hayvancılıkla geçimlerini sağlayan Piranlılar, yerleşik hayata geçtikleri bölgelerde de izlerini bırakmışlardır. Van'ın Gürpınar ilçesindeki Sapakonak köyü, Elazığ'ın Keban ve Ergani ilçelerine bağlı bazı köylerde Piranlılara rastlanmaktadır. Ayrıca, Erbil iline bağlı Mahmur ilçesinin Karaçok ve Kendinav dağı civarında ile Dicle Nehri havzasında da Piran aşiretine mensup bireyler yaşamaktadır. Muş'un Bulanık ilçesine bağlı eski adı Piran olan (şimdiki adı Göztepe) bir köyün bulunması, aşiretin bu bölgedeki tarihi varlığına işaret etmekle birlikte, köyün isminin doğrudan aşiretten gelip gelmediği kesin olarak bilinmemektedir.

İsim Kökeni ve Kolları

Piran isminin, aşiretin önemli şahsiyetlerinden Pir Bedir'den geldiği tahmin edilmektedir. Bu durum, aşiretin isimlendirilmesinde karizmatik bir lider figürünün etkisini göstermektedir. Majör Rawlinson'ın 1936 yılındaki incelemeleri, Piran Aşireti'nin Bilbaşi Aşireti'nin önemli bir kolu olduğunu belirtmektedir. Rawlinson, Oşno, Rewanduz ve Raniye bölgelerindeki Bilbaşi Aşiretini üç ana kola ayırmış ve Piran'ı bunların en önemlilerinden biri olarak tanımlamıştır. Piran Aşiretinden ayrılan başlıca kollar ise şunlardır: Muxane, Perçem, Sorik, Yusuf Xalila, Sabrema, Seta, Westapiré, Werem Ziyar, Nanekali, Hasan Ağayi, Mendeşine ve Pave. Bu aşiret kolları, Rewanduz Emiri Muhammed Paşa döneminde Küçük Zap ile Oşno arasındaki topraklara egemen olmuşlardır.

Önemli Şahsiyetler

Piran Aşireti, tarihte etkili olmuş önemli şahsiyetler yetiştirmiştir:

• Pir Bedir: Piran'ın eski hakimi Musa'nın oğlu olan Pir Bedir, babasının vefatının ardından emir unvanını almıştır. Ekil Kalesi'ni ele geçirerek burada yeni bir imaret kurmuş ve Murdas aşiretini kendi yönetimi altına almıştır. Ancak, Ekil Kalesi'nin Selçukluların eline geçmesiyle Meyafarkin hakimi Emir Hüsameddin'e sığınmış, daha sonra Emir Ertek'in burayı işgali üzerine ortadan kaybolmuştur.

• Pir Mansur: Şerefname'de belirtildiğine göre Pir Mansur, Hakkari vilayetinden Ekil'e bağlı Piran Kalesi'ne gelmiştir. Burada ibadet, irşat ve takva ile meşgul olarak halkın saygısını kazanmış ve onları kendisine tabi kılmıştır. Pir Mansur'un manevi liderliği, aşiretin dini yaşantısındaki rolünü göstermektedir.

Sonuç

Piran Aşireti, Erbil merkezli kökenleri, Diyarbakır'dan Hakkari'ye kadar uzanan geniş yayılımı ve yarı göçebe geçmişiyle dikkat çeken bir Kürt aşiretidir. Dizeyi ve Bilbaşi gibi daha büyük aşiret yapılarının bir parçası olması, aşiretin bölgedeki sosyal ve siyasi ilişkiler ağını gözler önüne sermektedir. Pir Bedir ve Pir Mansur gibi tarihi şahsiyetleri, aşiretin hem siyasi liderlik hem de manevi önderlik geleneğine sahip olduğunu göstermektedir. Aşiretin kolları ve coğrafi dağılımı, Kürt toplumunun dinamik yapısını ve kültürel çeşitliliğini anlamak için önemli veriler sunmaktadır.

Kaynaklar

1. 
   
2. Osmanlı arşiv kayıtları ve Kürt aşiretleri üzerine akademik çalışmalar.
3. Yarı göçebe toplulukların tarihsel ve sosyolojik analizleri.
4. Aşiretin sözlü tarih anlatıları, yerel tarih araştırmaları ve bölgesel kronikler.
5. Majör Rawlinson'ın 1936 tarihli Bilbaşi Aşireti incelemeleri ve ilgili akademik kaynaklar.
6. Şerefname (Şeref Han Bidlisi'nin eseri) ve Kürt beylikleri tarihi üzerine araştırmalar.

Araştırmalarımız sürüyor..İlaveler yapılacaktır.

İlave bilgi ve önerilerinizi yorum yaz kısmından  ekleyebilirsiniz.

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan sitemiz hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...