PINAŞİ, PİNYAŞİ AŞİRETİ

Pinyanişi Aşireti - Hakkari Hükümeti, Şahkulu Oğulları ve Gazikıran Beyleri

Pinyanişi Aşireti - Hızlı Özet

Köken: Xana Mezin - Hertoşi ile ortak. Tartışmalı: Hz. Halid Bin Velid soyu rivayeti
Merkez: Hakkari-Yüksekova, Van, Doğubeyazıt, Diyadin, Muş Bulanık, Patnos
Devlet: Pinyanişi Hükümeti - Yurtluk-Ocaklık. 4 milli hükümetten biri
Askeri Güç: 6.000 silahlı, cesur savaşçı. Evliya Çelebi kaydı C.4 S.178
Kollar: Zeydan, Barkeşan, Kenarberoj, Soretawan, Bılican, Celi, Goşi, Şuwelan, Musanan, Küçük Pinyaşi
Nüfus: 100.000 civarı. 1915 öncesi Musul kışlağı
Hamidiye: Hakkari livasında 150 Piyade + 400 Süvari = 550 kişi
Özellik: Şafii mezhebi katı. Şeriat hukuku. Bahdinan ağzı Kurmanci

Detaylı akademik inceleme aşağıdadır ↓

Köken: Xana Mezin ve Hz. Halid Tartışması

Pinyanişi Aşireti, Hakkari yöresinin en kadim ve büyük aşiretlerindendir. Ünlü Kürt tarihçisi Muhammed Emin Zeki Beg'e göre, yaklaşık 1200 aileden oluşan ve yerleşik hayat süren bu büyük aşiretin bir kısmı da göçebedir. Xana Mezin Teorisi: Hertoşi aşireti gibi Pinyanişiler de "Xana Mezin" denilen büyük oluşumdan gelir. Hakkari bölgesinde Ertuşi ve Pinyanişi olmak üzere iki aşiret konfederasyonu bulunur. Bunlardan Ertuşi sol kanat (baske çep), Pinyanişi sağ kanat (baske rast) olarak kabul edilir. Hakkari Emirliği dönemindeki mirlerin politikalarından kaynaklanır. Hz. Halid Bin Velid Rivayeti: Bazı Pinyaşi büyüklerinin ifadelerine göre, Pinyaşiler Hz.Muhammed Efendimizin sahabelerinden Hz.Halid Bin Velid'in soyundan olduğu yönünde iddialar ortaya atılmıştır. Ancak bu tezlerin doğruluk payı tartışılır. Çünkü Hz. Halid'in oğlunun bir savaşta şehit düştüğü, ve diğer kalan aile fertlerinin tamamının veba hastalığından öldükleri ve günümüze soyundan kimsenin kalmadığı, aslında Hz. Halid'in Arap veya Seyit olmayıp, Hakkari kürtlerinden olduğu birçok kaynakta açık şekilde anlatılmaktadır. Ertuş-Pinyaniş Birliği: Görüşülen kişilerin belirttiklerine göre, Çukurca ilçe merkezine yakın olan Ertuş ve Pinyaniş adında iki köy bulunmaktadır. Hakkari bölgesindeki aşiretlerin çoğunun kaynağının bu iki köy olduğu kabul edilir. Hatta Ertuşi Konfederasyonu'nu oluşturan aşiretlerin çoğunun kurucularının kardeş oldukları ve Ertuş köyünden dışarıya yayıldıkları görüşü yörede oldukça yaygındır.

Pinyanişi Hükümeti: 4 Milli Hükümetten Biri

Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail'i yenerek Kürdistan'ı Osmanlı topraklarına katarken, Pinyaşilerin yaşadığı Hakkari ve Van bölgelerini bazı eyaletlere bölmüştü. Van ilini 37 sancağa ve direkt olarak Padişaha bağlı 4 milli hükümete ayırmıştı. Bu hükümetler:
1. Hakkari Hükümeti
2. Bitlis Hükümeti
3. Mahmudiyan Hükümeti
4. Pinyanişi Hükümeti Pinyanişi Hükümeti, Mahmudiyan Hükümetinin yakınlarında kurulmuş olup, daimi olarak 6.000 silahlı ve oldukça cesur savaşçıları olan orduya sahipti [Evliya Çelebi: C.4 S.178]. Coğrafya: XVI. yy'ın başlarından itibaren Hakkâri bölgesindeki sınır boylarında bulunan Somay, Selmas, Serelbak bölgelerinde Pınyanışiler, Şahkulu Oğulları (Şaqıliyê Bılêli) öncülüğünde; bazen yurtluk-ocaklık bazen de hükümet statüsünde bir beylik kurmuşlardır. XIX. yy'ın başlarına kadar varlığını devam ettiren bu beylik daha çok Osmanlı'dan yana olmak üzere bazen de İran tarafına tabi olmuştur.

Şahkulu Oğulları: Gazikıran Beyleri

Pinyanişi Hükümeti'nin bilinen ilk lideri Şahkulu Bey'dir. Bilindiği gibi Van'ın 1548 yılında Osmanlılarca alınması ile beraber Hakkâri bölgesi de Osmanlı Devletine bağlılığını ilan etmiştir. Önemli savaş: 9 Mart 1578 tarihinde Van Beylerbeyliğinden İstanbul'a gönderilen bir mektupta: "emri hümayuna binaen kethüdası Yusuf Ağa'yı yardım maksadıyla Şahkulu Oğullarına yardıma gönderdiği fakat kendisi daha onlara ulaşamadan Hoy sultanı ile savaşın başladığı Şahkulu Bey oğlu Koçi Bey'in Hoy sultanını öldürdüğü ve beş yüz adamını telef ettiği, Merend'e kadar Urmiye bölgesinin yağmalandığı ve Urmiye'nin alınarak sultanının öldürüldüğü" belirtilmektedir. Bu hizmetlerinden dolayı Gazi Bey ve Koçi Bey'e 14 Mart 1578 tarihinde birer sancak tevcih edildi. Gazikıran unvanı: Revan kalesi alındıktan yedi ay sonra tekrar Safeviler tarafından alınmıştır. Bunun üzerine Sultan, tekrar sefere çıkmış ve 1638 yılında Bağdad'ı Safevilerden almış ve ardından 1639 yılında Kasrı Şirin antlaşması ile iki taraf arasındaki sınır yeniden belirlenmiştir. Bu savaşlarda Şahkulu Oğullarından Gazi ve Koçi Bey büyük rol oynamış, Revan muhasarası sürerken Urmiye bölgesinden Revan'a yardıma giden otuz bin kişilik Safevi ordusunu Selmas yakınlarında yollarını kesen Pinyanışi Mir Aziz'in sekiz binden oluşan kuvvetleri karşısında ağır bir yenilgiye uğradılar. Mir Aziz, Safevi ordusunun bütün ağırlıklarını ele geçirerek Van'a gönderdi. Bundan dolayı bu Pinyanış kavmine "Gazikıran" ismi verildi.

1915 Tehcir ve Yerleşim Değişimi

Aşiret 1915 öncesi Musul civarlarında kışlarken, tehcirle birlikte kuzeye hareketle Ermenilerden boşaltılan alanları sahiplenerek bugünkü yerleşim yerlerine yayılmışlardır. Güncel yerleşim: Merkezi Hakkari-Yüksekova olmak üzere, Van, Doğubeyazıt, Diyadin, Muş Bulanık ve Patnos'ta yaşarlar. Nüfus oranları 100 bin civarında tahmin edilmektedir. Van-Elmalık: Pinyanişiler, Van merkezine 13 km. uzaklıkta bulunan takriben 200 hanelik bir köy olan Elmalık köyünde yaşıyorlar. 1915 öncesi, köyün bir kısmı Ermeni, bir kısmı da Pinyanişilerin yaşadığı bir yerleşim yeridir.

Hamidiye Alayları ve Askeri Güç

Pinyaşi aşireti Sultan Abdülhamit'in kurmuş olduğu Hamidiye Alaylarına, Hakkari livasında 150 Piyade ve 400 Süvari olmak üzere 550 kişi ile fiilen destek vermişlerdir. Hakkari Hükümeti Askeri: 1556 tarihinde Hakkari Hükümeti 5000 asker, 3000 zırhlı asker, 2000 piyade olmak üzere 10.000 kişilik orduya sahipti. Pinyanişi Hükümeti de buna yakın 6.000 silahlı güce sahipti.

Sosyal Yapı: Şeriat Hukuku ve Dini Müzik

Pinyanişîlerde şafiliğin daha katı uygulandığı bir geleneksel hayat mevcuttur. Yönetimleri de farklılık gösteren bu topluluklardan Pinyanişîlerde herhangi bir anlaşmazlıkta çözüm yolu şeriat hukuku, çözücü adres ise mela ya da yasal yollardır. Dini Müzik Geleneği: Pinyanişîlerin din adamları genelde ilmi seven bir aşiret olmaları sebebiyle kendi içlerinden yetişmiş; Cizre ve Doğubeyazıt'taki medreselerde birçok başka dersin yanında Kuran makamlarını da öğrenen feqîler [medrese öğrencileri] mela olarak kendi bölgelerine döndükten sonra yas törenleri, mevlitler ve kandillerde dini müzikler söyleyerek sanatlarını icra etmişlerdir. Pinyanişîlerde medîhaların [dinî methiyeler] halkın çoğu tarafından bilinmesi; cenaze sırasında ya da sonrasında okunan duaların şarkı formuna dönüşmesi; düğün şarkılarının içeriğinde daha çok Hz. Muhammed'in, sahabesinin ve Hz. Ali'nin cenklerine dair temaların olması zengin bir dinî müzik geleneği yaratılmasında etkili olmuştur. Dil: Pinyanişîlerin kullandığı Kurmancî lehçesi Bahdinan ağzına daha yakındır. Dans: Pinyanişîlerde dinen günah sayılan ve bu nedenle düğünlerinde de görülmeyen kadın ve erkeklerin bir arada oynadıkları danslar ve söyledikleri şarkılara 'cergebez' denir.

Kollar ve Alt Boylar

Bu aşiretin birçok kolu vardır. Bunlar: Zeydan, Barkeşan, Kenarberoj, Soretawan, Bılican, Celi, Goşi, Şuwelan, Musanan ve Küçük Pinyaşi boylarıdır. Urmiye'nin doğusunda yaşarlar. Ana Kabileler Tablosu:

MAMUTKA	ÇELIKKA	ÇOREPPA	Diğerleri
1-Mala Hene 2-Mala Muro 3-Mala Şerezeydi 4-Mala Kuço 5-Mala Sımme	1-Mala Keko 2-Mala Sado 3-Mala Mışko 4-Mala Dırbo	1-Mala Keleş 2-Mala Sıle 3-Mala Şemmo 4-Mala Êle 5-Mala Sado 6-Mala Ême 7-Mala Sora 8-Mala Seve 9-Mala Hoko	KIÇURİ, TERKAN, TAKOKA, BALOKA, ZEYNIKA, ZİLLA, KOLANİYA, MALAMİNO, GERSA-GESÂ KABİLESİ
SIMAİLKA	ŞEWLİKA	ELMANA
1-Mala Hecişerro 2-Mala Mirho 3-Mala Eli 4-Mala Kalo 5-Mala Purto 6-Mala Elo 7-Mala Avaski	1-Mala Melle 2-Mala Ele 3-Mala Gerto 4-Mala Bılıkari 5-Mala Muradike	1-Hemzıki 2-Şahoki 3-İshaki

Modern Dönem: Göç ve Diaspora

Özellikle Diyadin'in Caneqız, Muş'un Bulanık ilçesinin Kırkgöze (Kekeli) köyünde yaşayan Pinyaşiler oldukça mülayim ve komşuları ile iyi ilişkiler içinde yaşayan bir görüntü vermektedirler. Bulanıktaki Pinyaşilerin soyadları Kartal ve Güvercindir. Büyük göç: Bekiran Aşireti metropollere büyük bir göç yaşamıştır. Bu metropollerden en büyük nasibini alan şehir de İstanbuldur. Şu anda İstanbul'un Esenler, Bağcılar, Bahçelievler, Güngören, Küçükçekmece, Kağıthane, Ümraniye, Pendik ilçelerinde büyük bir Bekiran Aşiretinin ikameti mevcuttur. Yurtdışı: Yurtdışında bulunan Bekiranlıların bir çoğunun Hollanda ve Almanya'ya yerleşmiş olduğu bilinmektedir.

Akademik Değerlendirme

Pinyanişi Aşireti, Hakkari bölgesinin en önemli siyasi-askeri güçlerinden biridir. 4 milli hükümetten biri olması, Osmanlı-Safevi sınırında tampon rol üstlenmesi ve Gazikıran unvanı alması, aşiretin tarihi önemini gösterir. Önemli noktalar:
1. Hükümet Statüsü: Sancak değil, hükümet. Direkt Padişaha bağlı. Vergi ve asker verir.
2. Gazikıran: Selmas'ta 30.000 Safevi ordusunu 8.000 kişiyle yenmeleri efsaneleşmiştir.
3. Şeriat Hukuku: Devlet hukuku yerine mela karar verir. Bu, aşiretin özerk yapısını gösterir.
4. Xana Mezin: Hertoşi ile ortak köken. Hakkari'nin en kadim iki boyu.
5. 1915 Kırılma: Musul'dan kuzeye göç, Ermeni köylerine yerleşme demografiyi değiştirdi.
6. Hamidiye: 550 kişilik katılım, aşiretin Osmanlı sadakatini gösterir.

Kaynakça

1. Evliya Çelebi. Seyahatname, C.4 S.178.
2. Mustafa Kemal Atatürk'ün Milli Mücadele Döneminde Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'daki Aşiretlere Yönelik Siyaseti. Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Tez: Cengiz Kartın.
3. Ferhat Tekin. Pinaşi ve Hertoşiler Üzerine Bir Araştırma. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyoloji Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi.
4. Yaşar Kaplan. Pinyanış Hükümeti. Uluslararası Tarihte Hakkari Sempozyumu.
5. Muhammed Emin Zeki Beg. Kürt tarihi çalışmaları.
6. Memedé Kazım. Yerel derlemeler.
7. Osmanlı Arşivi BOA, MD, No: 32, hk: 71, 73, 87, 92, 100, 150, 173, 359, 367, 602, 657, 658.
8. Osmanlı Arşivi BOA, MD, No: 39, s.135; No: 59, hk: 114, 115, 118.
9. Osmanlı Arşivi BOA, MD, No: 44, hk: 304; No: 49, hk: 76; No: 64, hk: 299, 300; No: 80, hk: 509.
10. Şerefhan. Şerefname.
11. Yazıcı, Temer. Mirnameya Hekariyan.
12. Bekıranlılar Derneği. Kısmi kaynak.