OMERAN, ÖMERAN AŞİRETİ

Osmanlı Döneminde Ömeran Aşireti: Kökenleri, Göçleri ve Yerleşimleri

Ömeran (veya Omeran) aşireti, Kürt aşiret konfederasyonlarından biri olan Reşwan (Reşî, Reşiyan veya Rişvan) aşiretinin bir kolu olarak tarihsel kayıtlarda yer alır. Reşwan aşireti, Güneydoğu Anadolu'nun batı sınırlarında, özellikle Adıyaman, Gaziantep, Kahramanmaraş ve Malatya çevresinde yoğunlaşmış, göçebe ve yarı göçebe bir yaşam sürdüren büyük bir topluluktur. Aşiretin kökenleri tartışmalıdır; bazı kaynaklar Reşwan'ı Oğuz boylarından İğdir'e bağlarken, diğerleri onu Kürt kökenli bir yapı olarak tanımlar ve Ortaçağ'da Yezidi inançlarına sahip olduğunu belirtir. Reşwan'ın tarihi, 1207 tarihli bir Yezidi mişûr (el yazması) belgesinde "Reşan" adıyla anılmasına dayanır; bu dönemde Yezidi saint Pir Sini Darani'ye bağlı bir kabile olarak kaydedilmiştir. Abbasi Halifesi Harun Reşid döneminde (786 civarı) İslam'ı kabul ettikleri ve bu süreçte Anadolu'ya göç ettikleri ileri sürülür. Ancak, bu din değişikliği nedeniyle diğer Yezidi aşiretler tarafından dışlanarak sürgün edildikleri de belirtilir. Osmanlı arşivlerinde ise Reşwan, 1519'da Sultan Selim I'in Kahta, Besni ve Adıyaman defterlerinde kaydedilmiş olup, aşiret 1524 ve 1536 yıllarında tekrar belgelenmiştir. Bu dönemde aşiretin nüfusu ve bileşenleri değişkenlik gösterse de, genellikle "Ekrâd-ı Rişvan" (Kürt Rişvan) olarak anılır ve hem Kürt hem de Türkmen unsurları barındırdığına işaret edilir.

Ömeran aşireti, Reşwan'ın bir alt kolu olarak, bu konfederasyonun göç ve yerleşim dinamiklerinden etkilenmiştir. Aşiret, Osmanlı İmparatorluğu'nun aşiretleri kontrol altına alma politikaları çerçevesinde önemli dönüşümler yaşamıştır. Özellikle 17. yüzyıl sonlarında Osmanlı Devleti, göçebe aşiretleri yerleşik hayata geçirme ve çöl bölgelerini denetleme amacıyla kapsamlı iskân (yerleştirme) faaliyetleri yürütmüştür. Bu bağlamda, 1691'de çıkan bir ferman, Ömeran aşiretinin de dahil olduğu Reşwan kolu başta olmak üzere birçok aşiretin Suriye'nin Rakka eyaletine (bugünkü Raqqa bölgesi) zorunlu iskâna tabi tutulmasını emretmiştir. Bu "Büyük İskân" olarak bilinen politika, Anadolu'daki aşiretlerin Arap Bedevileri'nin saldırılarından korunması, tarım alanlarının geliştirilmesi ve ticaret yollarının güvenliğinin sağlanması amacıyla tasarlanmıştır. Ferman, Halep ve İç Anadolu'daki aşiretleri (örneğin Barak, Çeçeli, Beydili gibi) Rakka, Harran ve Urfa çevresine yerleştirmeyi hedeflemiş; ancak birçok aşiret, çöl koşullarına uyum sağlayamamış ve firar etmiştir.

Bu zorunlu iskân, Ömeran aşireti için dönüm noktası olmuştur. Aşiret mensuplarının bir kısmı Rakka'ya gitmiş, bir kısmı gitmemiş; gidenlerin bazıları geri dönmüş veya otorite boşluğundan yararlanarak eski yerlerine yerleşmiştir. Bu durum, Osmanlı'nın Tanzimat reformlarına kadar (1839) devam etmiştir. Rakka iskânı sırasında aşiretler, rehin alma (beylerin hapsedilmesi) ve cezai yaptırımlar gibi yöntemlerle kontrol altına alınmaya çalışılmış; ancak firarlar yaygınlaşmış ve kaçanlar Çukurova, Adana, Sivas gibi bölgelerde eşkıyalık olaylarına karışmıştır. Örneğin, 1691 sonrası firariler, Çukurova'da asayiş sorunları yaratmış ve Osmanlı yetkilileri tarafından tekrar Rakka'ya döndürülmeye çalışılmıştır. Reşwan'ın bu süreçteki direnci, aşiretin "isyancı" imajını pekiştirmiş; bazı kaynaklar Reşwan'ı "mischievous rebels" (yaramaz isyancılar) olarak tanımlar.

1839 sonrası dönemde Ömeran aşireti, Nizip, Adıyaman ve Maraş dolaylarından Çukurova'ya yerleşmiştir. Ancak kuraklık, iklim koşulları ve siyasi karışıklıklar nedeniyle daha sonra İç Anadolu'ya göç etmiştir. Bu göçler, Osmanlı'nın aşiretleri denetleme çabalarının bir yansımasıdır; aşiret, Kırşehir civarına, ardından Ankara'nın Treş (muhtemelen Treben) bölgesine ve nihayet Kulu ilçesine ulaşmıştır. Kırşehir Kürtleriyle yakın akrabalık ilişkileri, bu göçler sırasında güçlenmiştir; örneğin Berketi aşiretiyle aile bağları belgelenmiştir. Ömeranların ilk yerleşim yeri, günümüzde Altılar ile Çöpler arasında bulunan Hêşke Mêrge yaylasıdır. Bu yayla, aşiretin göçebe geçmişini yansıtan stratejik bir konumdadır. Diğer yerleşimler ise Altılar'dan ayrılan aileler tarafından kurulmuştur: Omeran-Altılar (1836), Omeran-Tavşançalı Kasabası (1845), Torino Beşkardeş, Tawliya-Tavlıören (1870), Bîrtalik-Acıkuyu (1920) ve Çöpler (1900). Kulu ilçesinde bugün 1 belde ve 5 köy Ömeran aşiretine bağlıdır; bu yerleşimler, Cumhuriyet dönemine kadar aşiret yapısını korumuştur.

Ömeran aşiretinin özelliklerinden biri, Kürt aşiretlerini yönetme ve iskânı denetleme görevini üstlenmesidir. Osmanlı döneminde, aşiret beyi (Omeran Begi), bölgedeki Kürt aşiretlerinin resmi sorunlarını çözmede aracı rol oynamıştır. Cumhuriyet'e kadar Osmanlı beratı (resmi belge) ile boybeyliği yetkisi, Mala Kûrk Altılar beyi Hesen Beg ve haleflerinde kalmıştır. Bu berat, Sivas valiliği tarafından verilmiş olup, Kırşehirli Berketi aşireti ileri gelenlerinden Mistefa Berketi ve Alişiroğulları ailesinin etkisiyle elde edilmiştir. Bu durum, Ömeranların Kırşehir'deki ailelerle yakın akrabalığını vurgular. Aşiret, Osmanlı idari yapısında stratejik bir konum kazanmış; ancak bu ayrıcalıklar, Tanzimat sonrası merkezileşme çabalarıyla sınırlanmıştır.

Sonuç olarak, Ömeran aşireti, Osmanlı'nın aşiret politikalarının bir yansıması olarak göç, iskân ve yerleşim süreçlerinden geçmiştir. Reşwan konfederasyonunun bir parçası olarak, aşiret hem Kürt kültürel unsurlarını korumuş hem de Osmanlı idari yapısına entegre olmuştur. Günümüzde Kulu'daki yerleşimler, bu tarihsel mirasın somut örnekleridir. Aşiretin Kırşehir ve diğer bölgelerle bağları, Kürt topluluklarının geniş coğrafi ağını gösterir.

Kaynakça

• Butun-Asiretler Blogspot. (t.y.). "OMERAN, ÖMERAN AŞİRETİ". Erişim tarihi: 8 Mart 2026.
• Wikipedia. (t.y.). "Rişvan". Erişim tarihi: 8 Mart 2026.
• Wikipedia (İngilizce). (t.y.). "Reşwan". Erişim tarihi: 8 Mart 2026.
• Butun-Asiretler Blogspot. (t.y.). "REŞWAN,REŞİKİ, REŞİ RIŞVAN AŞİRETİ". Erişim tarihi: 8 Mart 2026.
• Tatar, Ö. (2023). "1691 Büyük İskân Faaliyeti Sonrasında Rakka İskân Firarilerinin Çukurova Bölgesindeki Eşkıyalıkları". Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi.
• Tatar, Ö. (2024). "OSMANLI AŞİRET İSKÂNLARI SIRASINDA RAKKA İSKÂN FİRARÎLERİNİN ÇUKUROVA BÖLGESİNDEKİ EŞKIYALIKLARI (1691-1750)". ResearchGate.
• Kurden Anatolien. (2018). "Reşîlerin tarihi İSYAN TARİHİDİR / ŞOREŞ REŞÎ". Erişim tarihi: 8 Mart 2026.
• Şanda, M. N. (t.y.). "Konargöçer Aşiretlerin Urfa, Mardin ve Rakka Arasına İskânı (17. ve 19. Yüzyıllar)". Dergipark.