KARLECİYİ, KARLECİ AŞİRETİ

Diyarbakır Vilâyeti'nde 19. Yüzyılda İkamet Eden Aşiretler: 1288/1871 Salnâmesi Bağlamında Bir Değerlendirme

Diyarbakır, Osmanlı İmparatorluğu'nun doğu vilayetlerinden biri olarak, 19. yüzyılda etnik, dini ve sosyo-ekonomik çeşitliliğiyle dikkat çeken bir bölgeydi. Vilâyet, Diyarbakır merkez, Mardin, Ergani Madeni ve Siverek gibi sancakları kapsar şekilde, konar-göçer aşiretlerin yoğunlaştığı bir coğrafyada yer alıyordu. Bu aşiretler, hayvancılık, tarım ve kısmen ticaretle geçinirken, Osmanlı merkezi otoritesinin ıslah ve iskân politikalarıyla karşı karşıya kalmışlardır. Özellikle Tanzimat sonrası dönemde, aşiretlerin kontrol altına alınması amacıyla yürütülen çalışmalar, vilâyet salnâmelerinde detaylı olarak yansımıştır. Bu bağlamda, Hatunoğlu Kurt İsmail Hakkı Paşa'nın valiliği sırasında (1868-1875) hazırlanan ve üçüncü defa çıkarılan 1288/1871 Diyarbakır Vilâyeti Salnâmesi, aşiretlerin yerleşim, yaşam tarzı, ekonomik faaliyetleri ve idari ilişkileri hakkında değerli bilgiler sunar. Bu salnâme, aşiretlerin büyük ölçüde konar-göçer nitelik taşıdığını, ancak bazılarının yerleşikleşmeye başladığını vurgular.

1288/1871 Diyarbakır Vilâyeti Salnâmesi'nde Aşiretler

Salnâme, Diyarbakır vilâyetinde ikamet eden aşiretleri detaylı bir şekilde listeler ve her biri hakkında şu tür bilgiler verir: yerleşim alanları, konar-göçer veya yerleşik durumları, ziraat ve ticaret faaliyetleri, hükümet tekâlifine (vergi ve yükümlülüklere) uyumları, hal ve hareketleri (davranışları) ile lisanları. Genel olarak aşiretlerin çoğu "ötekiler gibidir" ifadesiyle benzer nitelikte tanımlanır; yani hayvancılık ağırlıklı, mevsimsel göç eden, tarımla uğraşan ve idari otoriteye bağlı gruplar olarak görülür.

Özellikle Karleciyi (Karléciyi veya Karleci) Aşireti hakkında salnâmede şu bilgiler yer alır: Aşiret, Resulayn (Ceylanpınar) ve Mardin arasındaki bazı arazilerde ikamet eder. Hal, hareket, ziraat ve ticaret yönünden diğer aşiretlerle benzerlik gösterir. Mevsimi ziraat dışında bir kısmı köy ve hanelerde bulunur; ikâmet yerleri Siverek ve Viranşehir arasındadır. Ziraat ve hiraset (çiftçilik) ile iştigal ederler ve hükümet tekâlifine inkıyad (itaat) ederler. Ahvâl ve harekât-ı saireleri (diğer halleri ve hareketleri) ötekiler gibidir.

Bu tanım, Karleciyi'nin yarı yerleşik bir yapıya geçtiğini gösterir; kışın köylerde kalır, yazın göç ederler. Siverek-Viranşehir hattı, aşiretin ana yerleşim alanıdır ve tarım-hayvancılık karışımı bir ekonomi sürdürürler. Salnâme, aşiretlerin genel olarak Osmanlı idaresine uyumlu olduğunu vurgular, ancak bu uyumun ıslah politikalarıyla sağlandığı bilinir.

Salnâme, vilâyetteki diğer aşiretleri de kapsar; bunlar genellikle Kürt kökenli olup, bazıları Türkmen unsurları barındırır. Öne çıkan aşiretler arasında Milli, Karakeçili (veya Karakeçi), İzol, Baziki gibi gruplar yer alır. Bu aşiretler, Diyarbakır'ın güney ve doğu kesimlerinde (Mardin, Siverek, Viranşehir civarı) yoğunlaşmıştır. Salnâme, aşiretlerin çoğunun konar-göçer olduğunu, ancak iskân çabalarıyla yerleşikleşmeye başladığını belirtir.

Kurt İsmail Hakkı Paşa'nın Islah ve İskân Çalışmaları

Hatunoğlu Kurt İsmail Hakkı Paşa (1818-?), Kars doğumlu bir Osmanlı paşasıdır. 1868-1875 arası Diyarbakır valiliği sırasında, aşiretlerin ıslahı ve iskânı için yoğun çaba sarf etmiştir. Daha önce Fırka-i Islahiyye'de (1840'lar-1860'lar) görev almış, İran ve Kırım savaşlarında bulunmuştur. Valiliği döneminde aşiretleri yerleşik hayata geçirmeye, vergilendirmeye ve merkezi otoriteye bağlamaya odaklanmıştır. Bu çalışmalar, 1288 salnâmesinde yansıyan verilerin temelini oluşturur. Paşa'nın politikaları, aşiretlerin konar-göçer yapısını kısmen dönüştürmüş, ancak tam yerleşikleşme 20. yüzyıla sarkmıştır.

Hamidiye Alayları ve Aşiretlerin Dönüşümü

1871 salnâmesinin ardından, II. Abdülhamid döneminde (1876-1909) aşiretlerin rolü Hamidiye Hafif Süvari Alayları ile kökten değişmiştir. 1891'de kurulan bu alaylar, Doğu Anadolu'da (Diyarbakır dahil) Kürt aşiretlerini Osmanlı ordusuna entegre etmeyi amaçlamıştır. Diyarbakır bölgesinde 11 alay kurulmuş; bunlardan 5'i Milli Aşireti'ne (İbrahim Paşa ve oğulları komutasında) bağlıdır. 1900 salnâmesine göre:

• 41. Alay: Viranşehir, Milli Aşireti, Miralay İbrahim Bey.
• 42. Alay: Viranşehir, Milli Aşireti, Kaymakam Abdülhamit (Humud) Bey.
• Diğer alaylar: Çeşitli aşiretlerden (örneğin Karakeçili, İzol, Baziki) oluşur.

Bayram Kodaman'ın belirttiği üzere, aşiretler Hamidiye Alayları sayesinde bölgelerinde hâkim duruma geçmiş, sosyal dengeyi lehlerine çevirmişlerdir. Bazı reisler (örneğin Milli İbrahim Paşa) saray ve Bâbıâli'de nüfuz kazanmış, itibar elde etmiştir. Bu durum, aşiretler arası rekabeti artırmış, ancak merkezi otoriteye bağlılık sağlamıştır. Alaylar, Ermeni meselesi ve dış tehditlere karşı da kullanılmış, fakat kötüye kullanım (yağma, çatışma) sorunları doğurmuştur.

Sonuç

1288/1871 Diyarbakır Vilâyeti Salnâmesi, vilâyetteki aşiretlerin (Karleciyi gibi) yarı konar-göçer yapısını, tarım-hayvancılık ekonomisini ve Osmanlı idaresine uyumunu belgeler. Kurt İsmail Hakkı Paşa'nın ıslah çalışmaları bu verilerin temelini oluştururken, Hamidiye Alayları aşiretleri askeri-siyasi bir güce dönüştürmüştür. Bu süreç, Diyarbakır'ın 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başındaki etnik-dini dengesini şekillendirmiş, aşiretlerin modern Türkiye'deki konumuna zemin hazırlamıştır.

Kaynakça

• Diyarbakır Vilâyeti Salnâmesi (1288/1871). Diyarbekir Vilayet Matbaası.
• Karaman, Oktay. (2012). "Diyarbakır Valisi Hatunoğlu Kurt İsmail Hakkı Paşa’nın Diyarbakır’daki Aşiretleri Islah ve İskân Çalışması (1868-1875)." History Studies, Özel Sayı.
• Kodaman, Bayram. (1979). "Hamidiye Hafif Süvari Alayları (II. Abdülhamit ve Doğu Anadolu Aşiretleri)." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, No. 32, s. 427-480.
• Kodaman, Bayram. (1983). Şark Meselesi Işığında Sultan II. Abdülhamid’in Doğu Anadolu Politikası. Orkun Yayınevi, İstanbul.
• Yapıştıran, C. (2020). "19. Yüzyılda Milli Aşireti'nin Güçlenmesi ve Hamidiye Alayları." Dergipark.
• Osmanlı Arşiv Belgeleri (BOA): Y.A. HUS, BEO serileri (Hamidiye Alayları ile ilgili raporlar).
• Şanda, Mehmet Nuri. (Tarihsiz). Urfa Aşiretleri Kitabı. Serüven Yayın Evi.