HEMDIKİ VEYA HEMDIKAN AŞİRETİ

Hemdıki (Hemdıkan) Aşireti: Kökenleri, Tarihsel Bağlantıları ve Sosyo-Ekonomik Yapısı

Hemdıki veya Hemdıkan Aşireti, Kürdistan'ın tarihsel olarak önemli bölgelerinden Hakkari aşiretler grubuna dahil edilen, köklü bir Kürt aşiretidir. Aşiretin kökenleri hakkında doğrudan detaylı yazılı bilgi az olmakla birlikte, yapılan araştırmalar ve aşiretler arası ilişkiler, onun Hakkari merkezli büyük aşiret konfederasyonlarıyla olan bağlarını ortaya koymaktadır. Özellikle isminin tarihsel kaynaklarda sınırlı düzeyde geçmesi, bölgedeki daha büyük aşiret yapılarına bağlı bir kol olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir.

1. Köken ve Hakkari Aşiretleriyle Bağlantı

Çeşitli önemli kaynaklar, Hemdıki Aşireti'nin Haydaran aşiretinin bir kolu olduğu konusunda hemfikirdir. Haydaranlar ise, Hakkari aşiretlerinin temel kaynağını teşkil eden ve "Xana Mezın" olarak bilinen büyük boydan gelmektedirler. Bu büyük konfederasyon içerisinde Heroşi, Hasanan, Mizuri, Pinyaşi, Zibari ve Barzani gibi köklü aşiretler de yer almaktadır. Mervanî Kürt Devleti'nin kuruluşunda Hakkari aşiretlerinin önemli bir paya sahip olması, Hemdıkilerin de bu tarihsel süreçte dolaylı veya doğrudan rol oynamış olabileceğine işaret etmektedir.

Osmanlı Tapu Tahrir kayıtlarında da Hemdıkanlılar, Van Livası içinde Haydaranlı Konfederasyonu'nun bir parçası olarak gösterilmektedir. Derviş Paşa Layihası'nda Hemdıkanlıların kolları şu şekilde kaydedilmiştir:

• Atmani veya Atmanikan
• Melle-i Mire
• Mer'e Huri veya Me'rhuran
• Banu Şetki veya Benuştekan (4 hane) Toplam 600 hane olarak belirtilen bu yapı, aşiretin Osmanlı dönemi idari kayıtlarındaki yerini ve iç yapılanmasını göstermektedir.

2. Coğrafi Dağılım ve Göçebelikten Yerleşik Hayata Geçiş

17. yüzyılda Botan civarından Doğu Anadolu'nun bazı bölgelerine yayılmış olan Hemdıkan Aşireti, özellikle Ağrı (Patnos, Eleşkirt), Kağızman, Erciş ve Van'ın bazı bölgelerinde yaşamaktadırlar. Daha yakın dönemlerde ise Batı Anadolu'da, ağırlıklı olarak İzmit ve İstanbul gibi şehirlere göç etmişlerdir.

Tarihte, Mahmudiye Beyliği uhdesinde yaşamış olan Hemdıki Aşireti, Osmanlı kayıtlarında "Haymenişin Taife-i Ekrad" yani "göçebe yaşayan Kürtler" olarak adlandırılan yarı göçebe bir aşiretti. Van Eyaleti'ne bağlı Bayezid Sancağı'nda yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Günümüzde ise tamamen yerleşik hayata dönmüş, kırsal kesimde yaşayanları tarımla uğraşmaktadır.

3. Dini Kimlik ve Tarihsel Mezhep Değişimleri

Hemdıki Aşireti'nin tamamı Müslümandır ve Kurmanci lehçesi konuşmaktadırlar. Mezhep olarak Sünni olup, Şafii ve Hanefi fıkıh ekollerine bağlıdırlar.

Tarihsel olarak, diğer birçok Kürt aşireti gibi Hemdıkilerin de 13. ve 14. yüzyıllardaki Yezidi akımına kapıldığı düşünülmektedir. Ancak 1500 ile 1585 yılları arasında, Mahmudiye Beylerinden Güvendi Bey zamanında diğer aşiretlerle birlikte tekrar İslamiyet'e dönmüşlerdir. Bu mezhep geçişleri, bölgedeki Kürt aşiretlerinin dini kimliklerinin tarihsel süreçte dinamik bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

4. Hamidiye Alayları'ndaki Rolleri

Sultan II. Abdülhamid tarafından kurulan Hamidiye Alayları'nda Hemdıki Aşireti de aktif rol almıştır. Başimi ve Halhesi aşiretleri ile birlikte toplam 575 kişiyle bu alaylara katkı sağlamışlardır. Bu alaylardaki katılımın bölgesel dağılımı şu şekildedir:

• Diyadin-Karakilise bölgesinden: 225 süvari, 350 piyade olmak üzere toplam 575 kişi. Aşiretin önemli ailelerinden Mala Mele kolunun torunlarından Mustafa'nın oğlu Ahmet'in bu alaylarda Yüzbaşı (Kol Ağası) rütbesiyle görev yaptığı anlatılmaktadır. Bu katılım, Hemdıkilerin Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerindeki siyasi ve askeri yapılanmalara entegrasyonunu göstermektedir.

5. Sosyal Yapı ve Önemli Aileler

Hemdıki Aşireti, oldukça inançlı ve mücadeleci bir yapıya sahiptir. Aşiret içindeki önemli ailelerden biri "Mala Mele" koludur. Patnos'un Dağlıca (Şilopilo), Beklemez (eski ismi: Keçele), Zirekli, Ortadamla, Sarisu ve Patnos Merkez'e bağlı birçok köyünde halen çok sayıda Hemdıki mensubu yaşamaktadır.

Aşiretin Kerdizi koluna bağlı oymaklarının nüfus dağılımı da dikkat çekicidir:

• Hamur ilçesine bağlı Adımova köyünde yaşayanlar yaklaşık 1500 kişi civarındadır ve ileri gelen ailelerinden biri Yıldırım Ailesi'dir.
• Patnos'ta yaşayan Kerdıziler ise yaklaşık 2000 kişi civarındadır. Patnos merkez, Aşağı Göçmez köyü, Alatay, Baltacık, Çakırbey, Uzungün ve Yürükveren köylerinde yaşamaktadırlar. Bu bölgede yaşayan Hemdıki/Kerdıziler'in ileri gelenleri ise Çelik Ailesi'dir.

Sonuç

Hemdıki (Hemdıkan) Aşireti, Hakkari aşiretler grubuna dahil, Haydaran Konfederasyonu'nun bir kolu olarak tarih sahnesinde yer almıştır. Kökenleri, bölgedeki diğer büyük aşiretlerle olan bağları ve Osmanlı kayıtlarındaki "Haymenişin Taife-i Ekrad" tanımlaması, aşiretin yarı göçebe bir yaşam biçiminden yerleşik hayata geçiş sürecini yansıtmaktadır. Sünni ve Kurmanci Kürtçesi konuşan aşiret, tarihsel süreçte Yezidilikten İslam'a dönüşüm gibi dini değişimler de yaşamıştır. Hamidiye Alayları'ndaki aktif katılımları, aşiretin bölgesel siyasi ve askeri dinamiklerdeki rolünü göstermektedir. Hemdıkilerin geniş coğrafi dağılımı, kabile içi yapılanmaları ve öne çıkan aileleri, aşiretin sosyal yapısının karmaşıklığını ve zenginliğini ortaya koymaktadır.

Kaynakça

1. (Metinde kaynak olarak verilen bilgiler ve sözlü anlatımlar. Daha spesifik akademik kaynaklara ihtiyaç vardır.)
2. Bruinessen, Martin van. (1992). Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. Çev. Remziye Arslan. İstanbul: İletişim Yayınları. (Hakkari aşiretleri ve Kürt aşiret konfederasyonları üzerine genel bilgi).
3. Osmanlı Devleti Tapu Tahrir Defterleri ve Derviş Paşa Layihası. (Bu belgelerin spesifik kodları ve tarihleri akademik atıflarda belirtilmelidir.)
4. Sykes, Sir Mark. (1906). The Caliphs' Last Heritage: A Short History of the Turkish Empire. Londra: Macmillan and Co. (Osmanlı İmparatorluğu'nda Kürt aşiretlerinin yaşam biçimleri üzerine genel bilgiler).
5. Aksu, Yusuf. (2007). Hamidiye Alayları: Osmanlı-Rus Harbi (1877-1878) Öncesi ve Sonrası. İstanbul: Kitabevi Yayınları. (Hamidiye Alayları'nın oluşumu ve aşiretlerin katılımı üzerine bilgi).
6. Meta Knowledge Search results for "Hemdıki Aşireti tarihi", "Haydaran aşireti kolları", "Mahmudiye Beyliği", "Kürt aşiretlerinde mezhep değişimleri". (2026

 

Araştırmalarımız sürüyor..İlave ve düzeltmeler yapılacaktır.

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan www.semskiasireti.com hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...