GAYS, KAYS AŞİRETİ

Ceys (Geys, Kays veya Gays) aşireti, kökeni İslam öncesi Arap kabilelerine dayanan ve Kahtani (Güney Arap) grubuna mensup bir konfederasyondur. Bu aşiret, tarihsel olarak Benî Kays olarak da anılır ve Adnânî-Kahtânî ayrımında önemli bir yere sahiptir. Arap kökenli olup, Bedevi geleneklerini taşıyan aşiret, Hz. Ömer dönemi (MS 634-644) İslam fetihleri sırasında Mezopotamya bölgesine göç etmiş ve bugünkü Şanlıurfa'nın Harran ile Akçakale ilçeleri başta olmak üzere, Suriye sınırındaki ovalara yerleşmiştir. Bu göç, aşiretin Arap Yarımadası'ndaki (Yemen ve Kahtan kökenli) anavatanından başlayarak, Selçuklular dönemiyle birlikte Anadolu'nun güneydoğusuna uzanmıştır. Osmanlı dönemi arşivlerinde "Kays", "Geys", "Ceys" veya "Gays" varyasyonlarıyla kaydedilen aşiret, konargöçer yaşam tarzıyla tanınmış, ancak Tanzimat reformları ve iskân politikalarıyla yerleşik hayata geçirilmiştir.

Tarihsel serüvenleri, İslam öncesi kabilecilik (asabiyet) geleneğine dayanır ve Osmanlı idaresinde Urfa sancağı ile çevresinde (Harran, Suruç, Birecik, Rumkale ve Rakka çölleri) etkili olmuştur. 18. ve 19. yüzyıllarda konargöçer Arap aşiretleri arasında öne çıkan Ceysler, Harran kazasında genellikle göçebe halde yaşamış, ancak Türkmen ve Kürt aşiretleriyle etkileşimde bulunmuştur. Örneğin, Kısas ve Keserdede köylerine Beydili ve Kısas aşiretleri gibi gruplar iskân edilmiş olsa da, Ceysler bölgenin ana Arap unsuru olarak kalmıştır. Aşiret, güçlü dönemlerinde federasyonlar kurarak "emir" düzeyine yükselmiş; 19. yüzyıla kadar Harran ve Akçakale'deki tüm aşiretler Ceys'e tabi olmuştur. Bu dönemde reisleri Ubeyd Bey'in oğlu Afer Bey gibi liderler, aşiretin siyasi ve askeri gücünü simgelemiştir. Osmanlı belgelerine göre, 1865-1866 yıllarında Harran'a 2.790 hane iskân edilmiş, bu gruplar arasında Benî Yusuf ve Benî Zeyd gibi Ceys kolları yer almıştır.

Ceys aşireti, yaklaşık 40 köye sahip olup, nüfusu tarihsel olarak yüz binlere ulaşan büyük bir konfederasyondur. Günümüzde Şanlıurfa'nın Eyyübiye, Haliliye, Harran, Akçakale ve Ceylanpınar ilçelerinde yoğunlaşmışlardır; tahmini nüfus 200-450 bin arasındadır. Suriye'de (Azaz, Haseke ve Rakka çölleri) yaşayan kolları ise evlilik bağlarıyla akrabalık ilişkilerini sürdürmektedir. Son dönem Suriye reislerinden Nafiz Muhammed Şeyh Hasan, aşiretin sınır ötesi etkisini temsil etmiştir. Aşiret, tarih boyunca kavgacı yapısıyla ün salmış; İniz Fed'an, Valid, Muchim Bin Mehd, Şemmer, Aneze, Tayy ve Milli aşiretleriyle çatışmalara girmiştir. Örneğin, 1860'ta Şemmer ile Sülüklü köyü saldırısında 4 ölü ve 11 rehin alınmış; 1895'te Seyâle ve Cümeyle kolları arasında 25 yaralıyla sonuçlanan iç çatışmalar yaşanmıştır. Zor Temir Paşa döneminde Milan aşiretine savaş ilan ederek Barak Beydilli Türkmenleriyle ittifak kurmuşlardır. Xarise (muhtemelen Harise) aşireti reisi, Ceys reisi kızıyla evlenerek çekişmelere son vermiştir. Bu çatışmalar, aşiretin hayvancılık ve ticaret yollarını koruma çabalarından kaynaklanmıştır; 1894'te Siverek-Birecik kervanlarına saldırılar gibi olaylar kaydedilmiştir.

Osmanlı Devleti'yle ilişkileri, iskân ve vergi politikaları etrafında şekillenmiştir. Tanzimat döneminde nahiye statüsü kazanmış, vergi indirimleri (1842-1844 arası 48.167 kuruş) almışlardır. Ancak konargöçerlik nedeniyle firarlar yaşanmış; 1864'te 600 hane Diyarbakır'a göç etmiştir. Sultan II. Abdülhamid döneminde (1876-1909) Hamidiye Hafif Süvari Alayları'na katılma yetkisi verilmiş; 51. ve 52. alaylar Ceys tarafından kurulmuştur. Urfa livasında 450 süvari ve 200 piyade olmak üzere toplam 650 kişiyle destek vermişlerdir. Bu alaylar, Aneze eşkıyalığına karşı kullanılmış; reisler Hüseyin Bey ve Halef Ağa gibi figürler ön plana çıkmıştır. Feyyad Hamza'nın eserinde Yemen ve Kahtani kökenli olarak tanımlanan aşiret, Cumhuriyet döneminde yerleşikleşmiş ve Suriye'deki kollarıyla bağlarını korumuştur.

Ceys aşireti, kendi içinde üç ana kola ayrılır: Siyale, Benî Muhammed ve Benî Yusuf. Bunlar altında çok sayıda alt kabile bulunur; Osmanlı belgelerine göre konfederasyon altında 376 aşiret/cemaat sayılmıştır. Bağlı aşiretler ve alt kollar şunlardır:

1. Kaçar (Gacar, El-Ziib; Seyid ve Şerif kökenli)
2. Davud
3. Sermud (Saramda)
4. Münif
5. Fitit
6. Muğeylat (Imğelet)
7. Secu (Seccav, Edvan)
8. Rafii (Râfii)
9. Ubade (Ubeda)
10. Tamah (Tammah)
11. Nevaxe (Nevaceh, Nevafale)
12. Muaccele (Maacele)
13. Cihem (Ceyhim, Cıhem)
14. Cilat (Celâlet)
15. Hayt (Halav, Denedle İsveadi)
16. Ebul Cendi (Elbucendi)
17. Nevafile
18. Benzin (Beznin)
19. Binail (Bınaıl)
20. Betaxa
21. Ebu Süleyman
22. Ebu Hmet (Elbuhmet)
23. Kehkat
24. Cerade (Çeran)
25. Bini Zeyt (Binizeyt)
26. Yeşaçema (Bişeçme Halidiy Çirean)
27. Duyekat
28. Seyfi
29. Ömer
30. Heliyasas
31. Haraşice
32. Na‘im
33. Benî Amir
34. Benî ‘İz
35. Benî Esed
36. Benzeyn
37. Atmân
38. Keysum
39. Muhammed el-Meşhûr
40. Siyal
41. Ebu Has
42. Hubu
43. Taan
44. Avamır
45. Mevrabta
46. Habît
47. Buğeysi

Bu alt kollar, Harran ovasında tarım ve hayvancılıkla uğraşmış; kışın Suriye çöllerine göç etmişlerdir. Aşiret, Şafi mezhebine mensup olup, Arapça konuşur; bazı kolları Hanefi'dir. Detaylı tarihi bilgiler, "Tarih Boyunca Aşiretçilik" gibi eserlerde ele alınmıştır.

Kaynakça

• Benzer, Zafer. (2022). Osmanlı Dönemi Urfa Bölgesinde Aşiret-Devlet İlişkileri. Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi. Erişim: http://acikerisim.harran.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11513/3106/763435.pdf
• Sanda, Mehmet Nuri. (Tarihsiz). Urfa Aşiretleri. Serüven Yayınları. Erişim: https://www.seruvenyayinevi.com/Webkontrol/SayfaYonetimi/Dosyalar/1urfa-asiretleri-kitabi-mehmet-nuri-sanda_sayfa_g328_98zBS3ZI.pdf
• "CEYS AŞİRETİ NE DEMEK? Gaziantep'te Yaşayan Bu Aşiretin Tarihçesi Nedir?" (2023). Olay Medya. Erişim: https://www.olaymedya.com/haber/17218311/ceys-asireti-ne-demek-gaziantepte-yasayan-bu-asiretin-tarihcesi-nedir-ceysler-israilin-filistine-yonelik-saldirilarini-kinadi
• "BİN_İ MUHAMMED CAYS (CEyS) AŞIRETI". (Tarihsiz). Facebook Gönderisi. Erişim: https://www.facebook.com/kaybolan.trh/posts/bin_i-muhammed-cays-ceys-a%C5%9Fireti-tarihte-ilk-me%C5%9Fale-yakan-a%C5%9Firettir-urfan%C4%B1n-ilk-/652491074942246
• "KAYS KABİLESİ". (Tarihsiz). Facebook Grup Gönderisi. Erişim: https://www.facebook.com/groups/amikovasindaasiretler/posts/2399725606712455
• "20. YÜZYILIN BAŞINDA HARRAN KAZASI VE ÇEVRESİNDEKİ EŞKIYALIK HAREKETLERİ: MİLLİ AŞİRETİ ÖRNEĞİ". (Tarihsiz). Academia.edu. Erişim: https://www.academia.edu/35580586/20_Y%C3%9CZYILIN_BA%C5%9EINDA_HARRAN_KAZASI_VE_%C3%87EVRES%C4%B0NDEK%C4%B0_E%C5%9EKIYALIK_HAREKETLER%C4%B0_M%C4%B0LL%C4%B0_A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0_%C3%96RNE%C4%9E%C4%B0
• "ŞANLIURFA'DA BULUNAN AŞİRETLER VE DURUMLARI". (2024). Yeni Urfa Gazetesi. Erişim: https://www.yeniurfagazetesi.com/haber-sanliurfada-bulunan-asiretler-ve-durumlari-71241.html

UYARI: Sitemizin Tüm hakları saklı olup, internet üzerinden yayın yapmaktadır. İzinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz.