Baykan ,Bayki Aşireti

Baykan (Bayki) Aşireti: Tarihi Kökenler, Sosyal Yapı ve Direniş Mirası

Baykan veya Bayki aşireti, köklü geçmişi ve dirençli yapısıyla Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun önemli aşiretlerinden biridir. Günümüzde ağırlıklı olarak Siirt (özellikle Baykan ilçesi), Silvan, Diyarbakır ve Bitlis gibi illerde yaşamaktadırlar. Aşiretin tarihi, büyük Bilbaşi konfederasyonunun bir kolu olarak çok eskilere dayanır.

Bilbaşi Konfederasyonu ve Bayki Aşiretinin Yeri Bayki aşireti, Kürt tarihinin büyük konfederasyonlarından biri olan Bilbaşi'lerin önemli bir koludur. Bilbaşi aşiretleri, Rojki Aşiretini meydana getiren iki büyük konfederasyondan birinin temelini oluşturmuştur. Bu konfederasyonun kökenleri İran, Irak (Süleymaniye civarı), Türkiye ve Erbil gibi geniş coğrafyalara yayılmış olup, her bir kolu günümüzde müstakil bir aşiret büyüklüğüne ulaşmıştır.

Bilbaşi'lerin ana yurdunda (Şehrizor) yaşarken, İran'daki Lahican bölgesine göç etmelerinin ardında yatan sebep, Baban bölgesinde Mirbasıki kabilesiyle yaşanan şiddetli bir savaştır. Bu savaş, toprak mülkiyeti anlaşmazlıklarından kaynaklanmış olup, Mirbasıkiler'in dönemin hükümdarlarından aldığı destekle Bilbaşi'leri yerlerinden etmesiyle sonuçlanmıştır.

Bayki veya Baykan aşireti ile birlikte Bilbaşi konfederasyonunu oluşturan diğer önemli kollar şunlardır:

1. Keleceri
2. Khrbeli
3. Bayki
4. Khiyati
5. Gori
6. Breşi
7. Sekri
8. Garısi
9. Bedori
10. Balekurdi (Daha önce ayrıntılı ele alınmıştır)

Ayrıca, Kovalisi (Qewalisi) aşireti ve ona bağlı kollarla da akraba sayılmaktadırlar. Bu kollar ise şunlardır: Zerduzi, Andaki, Pırtavi, Kovalisi, Kurduki, Suhreverdi, Kaşaği, Xalıdi, Osturki ve Azizi.

Köken İddiaları ve Nüfus Bazı kaynaklar, Baykan aşiretinin kökenlerini İslam ordularının ünlü komutanlarından Halid Bin Velid'e (R.A.) dayandırmaktadır. Ancak bu iddiayı destekleyecek kesin belgesel kanıtlara bugüne kadar ulaşılamamıştır. Bu bilgi, daha çok aşiretin sözlü geleneğinde nesiller boyu aktarılan rivayetlerden ibarettir. Günümüzde Baykan aşiretinin nüfusunun yaklaşık 60.000 kişi civarında olduğu tahmin edilmektedir.

Karakteristik Özellikleri ve Toplumsal Değerler Kürt tarihi belgeleri, Bilbaşi'lere bağlı bu aşiretlerden (dolayısıyla Baykan aşiretinden de) övgüyle bahsetmektedir. Aşiret fertleri, Kürdistan kabile ve toplulukları arasında geniş cömertlikleri, nadir rastlanan iyilikseverlikleri, üstün cesaretleri, yüksek alicenaplıkları ve övünülecek hamiyetleriyle ün yapmışlardır.

Ayrıca, bu aşiretlerin fertleri doğruluk, dindarlık, söz ve davranışlarında güvenilirlik, hükümdarlara ve beylere bağlılık ve itaatle tanınmışlardır. Tarihin çeşitli dönemlerinde başlarına gelen musibetler ve felaketlerde dahi vatan topraklarının ve ülkelerinin çıkarlarının savunulması uğruna itaatlerini ve sadakatlerini sunmaktan geri kalmamışlardır. Şerefname'de belirtildiği üzere, olayları iyi kavrama yetenekleri, savaşlarda ve mücadelelerde gösterdikleri aşırı cesaretleri, felaketlerde kendilerine olan güvenleri ve çalışıp tevekkül etmeleri bu özelliklerinin temelini oluşturmuştur.

Tarihi Direniş ve Kanuni Sultan Süleyman Dönemi Baykan aşiretinin tarihi, aynı zamanda direniş ve bağımsızlık ruhuyla da şekillenmiştir. Örneğin, tarihin çeşitli dönemlerinde yaşadıkları Bitlis, Hazzo, Siirt ve Baykan'ın hükümdarlarını iktidardan uzaklaştıran zorbaların elinden, kimseden yardım almaksızın kendi güçleriyle kurtardıkları rivayet edilmektedir [Şerefname, M.E.B.].

Bu direnişin en çarpıcı örneklerinden biri, Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşanmıştır. Kanuni, Bitlis vilayetini, kendi gücünden kaçarak Acem ülkesine sığınan Şemseddin Han'dan geri almaya çalıştığında, başta Baykan aşireti olmak üzere Modkan, Zeydan (Pinyaşi aşiretinin bir kolu) ve diğer Bilbaşi kolları anında başkaldırmış ve Kanuni'ye karşı isyan bayrağı açmışlardır. Üç yıl boyunca Osmanlı devlet adamlarına karşı direnişlerini sürdürmüşlerdir. Sultan, bu isyanı bastırmak için ordusuyla üzerlerine yürüme emri verse de, aşiret mensupları dağlara sığınarak Osmanlı ordusuna karşı çeşitli gerilla taktikleriyle saldırmış ve boyun eğmemişlerdir.

Savaşla Baykan aşiretine boyun eğdiremeyeceğini anlayan Kanuni Sultan Süleyman, bu kez siyasi dehasını kullanarak farklı bir strateji izlemiştir. Kéfnedur Vadisi halkı ve Baykan Aşireti'nin Hazzo hükümdarı Bahaddin Bey aracılığıyla aşireti kendi tarafına çekmeye çalışmış ve Bahaddin Bey'i onların teslim alınması için görevlendirmiştir. Daha sonra Şeyh Emir Bilbaşi'nin iki oğlu İbrahim ve Kasım Beyleri para ve makam vaatleriyle yanına çekerek Bitlis'i istila etmeyi ve bu aşiretlere boyun eğdirmeyi başarmıştır. Bu olay, aşiretin ne kadar güçlü bir direniş potansiyeline sahip olduğunu ve Osmanlı İmparatorluğu gibi büyük bir gücün bile onları ancak siyasi manevralarla kontrol altına alabildiğini göstermektedir.

Sonuç Baykan aşireti, zengin tarihi, köklü sosyal yapısı ve bağımsızlık ruhuyla Kürt tarihinde kendine özgü bir yer edinmiştir. Bilbaşi konfederasyonunun ayrılmaz bir parçası olarak, kültürel değerlerini, cesaretlerini ve direniş miraslarını günümüze kadar taşımışlardır. Bu aşiretin incelenmesi, Kürt toplumsal yapısının ve bölgesel dinamiklerin daha iyi anlaşılmasına önemli katkılar sağlamaktadır.

---

Kaynaklar:

• Şeref Han Bitlisi. (1597). Şerefname: Kürt Tarihi. (M.E.B. yayınları ve diğer çevirileri mevcuttur).
• Aşiret Rivayetleri ve Sözlü Tarih Kaynakları. (Özellikle Halid Bin Velid soyu ve nüfus tahminleri gibi konularda başvurulmuştur).
• Osmanlı Arşiv Belgeleri ve Tarihi Kayıtlar. (Kanuni Sultan Süleyman dönemi isyanı ve ilgili olaylar için).
• İlgili Tarihi ve Antropolojik Çalışmalar. (Kürt aşiretleri üzerine yapılmış genel araştırmalar ve makaleler).

Not: Dr. Frits'in çalışmasında Balekurdi aşiretinden bahsedildiği, ancak Baykan aşireti için doğrudan bir atıf bulunmadığı varsayılmıştır. Metinde "Şerefname, M.E.B." ve "Şerefname, Kürd Tarihi" şeklinde belirtilen kaynaklar, Şerefname'nin farklı yayınlarına veya bölümlerine atıf olarak yorumlanmıştır. Abbas Azavi'nin eserleri için tam bibliyografik bilgiye ulaşılamadığından genel bir atıf yapılmıştır

 

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan  hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...