BAŞIMİ, BAŞİMİ AŞİRETİ

Başimi (Başımi) Aşireti: Haydaran Aşiret Konfederasyonu İçindeki Yeri, Kökenleri, Göç Yolları ve Osmanlı Dönemi Rolleri Üzerine Akademik Bir İnceleme

Başimi veya Başımiyan aşireti, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde, özellikle Ağrı ve Van illerinde yoğunlaşmış, kökenleri İran'a dayanan Haydaran aşiret konfederasyonunun önemli bir koludur. Aşiretin tarihi, göç hareketleri, Osmanlı dönemi siyasi rolleri ve günümüzdeki coğrafi yayılımı, bölgenin karmaşık demografik ve sosyo-politik yapısını anlamak için önemli bir çalışma konusu sunmaktadır.

Köken ve Haydaran Bağlantısı: Başimi aşireti, Osmanlı tapu tahrir kayıtları ve 1860'lı yıllardaki Cevdet Paşa Lahiyası'nda Haydaranlı taifesine mensup oymaklar içinde gösterilmektedir. Bu durum, Başimi aşiretinin İran tarafından Türkiye'ye göç eden Haydaran aşiretinin bir kolu olduğu iddialarını desteklemektedir. Haydaran isminin, dedeleri Mollazadeler'den Molla Haydar'ın soyundan gelmeleri nedeniyle kendilerine "Hayderi aşireti" denildiğine dair rivayetler bulunmaktadır. Aşiretin İran'daki kısmının Mılan ve Celali aşiretlerine komşu olarak yaşaması, onların bölgesel ittifaklar ve aşiret konfederasyonları içindeki yerini göstermektedir.

Başimi aşireti, Haydaranlı taifesinin Helki (Helikanlı), Laçiki (Laçikiyan), Tertupi (Tartupan), Soran, Akubi (Akubyan), Asiyan, Seçarikyan ve Şeyh Hasenan gibi diğer oymak ve kollarıyla birlikte, geniş bir aşiretler birliğini temsil etmektedir. 19. yüzyıl başlarına ait Osmanlı kayıtlarında bu taifenin toplam hane sayısı 800 olarak belirtilmekte ve Van ile Abgay bölgelerinde bulundukları kaydedilmektedir.

Göç Yolları ve Yerleşim Yerleri: Haydaranlı aşiretinin birçok kolu, Bayezid Sancağı (Bayezid, Hamur ve Kura-i Kilise kazaları), Van Sancağı (Erciş) ve Muş Sancağı (Malazgirt) gibi Osmanlı topraklarında yaşamaktaydı. Küçük bir kısmı ise İran tarafındaki Hoy ve Çaldıran'da bulunmaktaydı. Bu dağılım, aşiretin Osmanlı-İran sınırında dinamik bir varlık gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Başimiler ve diğer Haydaran kolları, 1821 yılında Ağrı yöresine göç etmişlerdir. Bu göçün başlıca nedenleri arasında, İran'daki iç huzursuzluk, İranlı eşkıyaların ve bazı Kürt aşiretlerinin saldırıları yer almaktadır. İran hükümetinin Haydaran aşiretini geri çağırma girişimlerine rağmen, İran'daki iç karışıklıklar nedeniyle Haydaranlılar dönmemişlerdir. 1821 yılının başlarında, Kermanşah Valisi Mehmed Ali Mirza ve Azerbaycan Valisi Abbas Mirza'nın, İran'daki otorite boşluğunu ve Osmanlı Devleti'nin Yunan meselesiyle meşguliyetini fırsat bilerek Toprakkale ve Beyazıt'ı istila etmeleri ve bir İran kuvvetinin sınırı geçerek Haydaran aşiretinin bir kısmını yerlerinden ederek Diyarbakır'a kadar kovalaması, aşiretin göçlerindeki dış siyasi ve askeri faktörlerin etkisini göstermektedir. Ancak Diyarbakır'a sürülen Haydaranlılar arasında Başimilerin bulunup bulunmadığı kesin olarak bilinmemektedir.

Günümüzde Başimiler ağırlıklı olarak Ağrı ili merkez ilçesi (Bezirxane, Mozelan, Aşağı Ağadeve, Boztoprak, Doğutepe, Uzunveli, Ağılbaşı, Eskiharman, Kumlugeçit, Yukarı Ağadeve), Van, Patnos, Erciş, Malazgirt gibi Doğu Anadolu bölgelerinde yaşamaktadırlar. Ayrıca Bursa, İzmit (Hereke, Dilovası), Şanlıurfa ve Adana gibi büyük şehirlere de yayılmışlardır. Yaz aylarında Sinek, Aladağ ve Ağrı yaylalarına çıkmaları, onların geleneksel göçebe yaşam biçiminden kalma pratiklerini sürdürdüklerini göstermektedir. İran'daki Başimiler ile ilişkileri devam etmektedir, bu da sınır ötesi akrabalık bağlarının gücünü vurgular.

Dini Kimlik ve Demografik Yapı: Başimi aşireti tamamen Müslüman olup, Şafii mezhebine mensuptur. Bu dini kimlik, onların Kürt toplumu içindeki yerini belirlemektedir. 1987 yılı verilerine göre nüfusları 4.500 kişi civarında olup, günümüzde bu sayı önemli ölçüde artmıştır; zira sadece İzmit'in Dilovası ilçesinde yaklaşık 3.200 Başimili yaşamaktadır. Bu durum, büyük şehirlerdeki yoğunlaşmanın aşiretin demografik yapısını nasıl değiştirdiğini göstermektedir. Belirtilen dönem itibarıyla bilinen liderlerinin Yukarı Ağadeve köyünden Sedo Aslankılıç olduğu iddia edilmektedir.

Osmanlı Dönemi Rolleri ve Siyasi İlişkiler: Osmanlı tarihi boyunca isyanlara katılmamış olmaları, Başimi aşiretinin genellikle devlete sadık bir tutum sergilediğini düşündürmektedir. Sultan II. Abdülhamid'in kurduğu Hamidiye Alayları'nda görev almaları da bu sadakatin bir göstergesidir. Başimiler, Hamdıki ve Halhesiniler ile beraber, Karakilise-Diyadin Livasında 225 süvari ve 300 piyade olmak üzere toplam 525 kişi ile Hamidiye Alayları'nda yer almışlardır. Bu durum, aşiretin Osmanlı Devleti'nin sınır bölgelerindeki güvenlik ve asayiş politikalarında stratejik bir rol oynadığını göstermektedir.

Genel olarak komşu aşiretlerden Sipkanlılar ile pek anlaşamadıkları bilinmesi, aşiretler arası ilişkilerdeki rekabet ve çatışma dinamiklerini ortaya koymaktadır.

Sonuç: Başimi aşireti, kökenleri İran'ın Haydaran aşiret konfederasyonuna dayanan, Osmanlı döneminde İran'daki iç karışıklıklar ve siyasi baskılar sonucunda Anadolu'ya göç etmiş köklü bir topluluktur. Ağrı, Van, Patnos, Erciş ve Malazgirt gibi Doğu Anadolu bölgelerinde yoğunlaşmış olsalar da, büyük şehirlere olan göçlerle Türkiye geneline yayılmışlardır. Tamamen Müslüman ve Şafii mezhebine mensup olmaları, onların kültürel kimliğinin temelini oluşturur. Osmanlı İmparatorluğu döneminde Hamidiye Alayları'nda görev almaları ve isyanlara katılmamaları, aşiretin devletle olan ilişkilerinde genellikle sadık bir tutum benimsediğini göstermektedir. Günümüzde dahi İran'daki akrabalarıyla ilişkilerini sürdürmeleri, aşiretin sınır ötesi kültürel ve demografik sürekliliğini vurgular. Başimi aşiretinin incelenmesi, Kürt aşiretlerinin göç yolları, devlet politikalarıyla etkileşimleri, sosyal ve demografik adaptasyonları bağlamında bölgenin karmaşık sosyo-tarihsel yapısını anlamak için değerli bir perspektif sunmaktadır.

---

Kaynakça:

1. Osmanlı Tapu Tahrir Kayıtları ve Cevdet Paşa Lahiyası (1860'lar): Başimi aşiretinin Haydaranlı taifesine mensup oymaklar içinde gösterilmesi ve yerleşim yerleri hakkında bilgi içeren arşiv belgeleri.
2. Kürt Aşiretleri Üzerine Tarihi ve Etnografik Çalışmalar: Haydaran aşiretinin kökenleri, İran'daki kolları (Molla Haydar, Mollazadeler) ve Osmanlı-İran sınırındaki aşiretlerin demografik hareketliliği üzerine yapılmış akademik araştırmalar. (Örnek: Doğu Anadolu'daki Kürt aşiret konfederasyonları ve mabileşme ilişkileri).
3. 1821 Osmanlı-İran Savaşı ve Bölgesel Göçler: 1821 yılında İran'daki iç karışıklıklar ve Osmanlı-İran sınırındaki askeri hareketlilikler, Haydaran aşiretinin göçlerine neden olan siyasi olaylar üzerine tarihi araştırmalar. (Örnek: Osmanlı İmparatorluğu'nun sınır politikaları ve aşiretler üzerindeki etkileri).
4. Aşiret Raporları (1987): Türkiye'deki aşiretlerin demografik verilerini, coğrafi dağılımlarını ve sosyo-politik durumlarını içeren raporlar. (Bu tür raporlar genellikle resmi kurumlar veya üniversiteler tarafından hazırlanmıştır, ancak spesifik yayım bilgisi gerekebilir).
5. Osmanlı Dönemi Aşiret Politikaları ve Hamidiye Alayları: II. Abdülhamid döneminde Hamidiye Alayları'nın kuruluşu, aşiretlerin bu alaylardaki rolleri ve merkezi otoritenin aşiretler üzerindeki kontrol politikaları üzerine tarihi araştırmalar. (Örnek: Hamidiye Alayları'nın sosyo-politik etkileri üzerine tezler ve makaleler).
6. Bölgesel Liderlik ve Aşiret İlişkileri: Ağrı ve çevresindeki aşiretler arası ilişkiler, özellikle Başimiler ile Sipkanlılar arasındaki anlaşmazlıklar ve liderlik dinamikleri üzerine yerel tarih ve etnografik çalışmalar

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan sitemiz hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...