Timokî (Tımoqî, Timokî veya Timokîler) Aşireti, tarihsel olarak Batman’ın Sason ilçesi merkezli, ancak Hasankeyf aşiretleri içinde de gösterilen köklü bir Kürt aşiretidir. Aşiret, esas yerleşim ve büyüme alanını Sason Beyliği içinde bulmuş; ancak Şerefhan Bitlisî’nin Şerefname adlı eserinde Hasankeyf aşiretlerinden biri olarak kaydedilmiştir. Şerefname ayrıca Timokîlerin soyunu Sasani krallarından Nûşirevân’a (I. Hüsrev, h. 531–579) dayandırır ve Rojkan (Rojakî) aşiretiyle amcaoğulları olduklarını ifade eder. Bu bağlantı, aşiretin İranî (Kürt) kökenini ve Sasani mirasıyla ilişkisini vurgular.
Tarihî Köken ve Sason Beyliği İçindeki Yeri
Sason Kalesi’nin Gürcü kralı Tavit’ten fethedildiği dönemde (yaklaşık 12.–13. yüzyıl), Rojkan aşiretinden çok sayıda kişi kaleye yerleşmiş; o dönemde Sason’un yerleşik aşiretleri arasında Şiroyî, Babusî, Susanî ve Timokîler yer almıştır. Bu aşiretler, Hâldî, Dilmixârî ve Azîzân gibi diğer kabileleri egemenlikleri altına alarak bölgeye hâkim olmuşlardır. Timokîler, tarih boyunca cesaret, mertlik ve iyi siyaset yürütme yetenekleriyle tanınmıştır. Akkoyunlu, Osmanlı ve Safevî devletleriyle dengeli ilişkiler kurarak topraklarını koruma ve yönetme başarısı göstermişlerdir.
Sason Beyliği’nin önemli figürlerinden Mir Ebûbekir, kardeşi Ali ve oğlu Hıdır’ın hangi aşirete (Susanî, Babusî, Şiroyî veya Timokî) mensup olduğu net değildir; bu konu tarihçiler arasında tartışma konusudur (Etem Xemgin, Kürdistan Tarihi, s. 490). Doktor Fritz’in Kürdler: Tarihî, İçtimâî Tedkikât adlı eserinde (s. 23) Timokîler, Diyarbakır Sancağı içinde kaydedilmiştir; bu, aşiretin Osmanlı idarî yapısındaki konumunu gösterir.
Dil, İnanç ve Sosyal Yapı
Timokî aşireti, Kurmancî lehçesi konuşur; bazı kollarında Zazaca etkileri gözlenebilir. Mensupları genellikle Sünnî-Şâfiî mezhebine mensuptur; ancak Sason ve çevresinin tarihî yapısı nedeniyle Alevî unsurlarla etkileşimler görülmüştür. Aşiret, geleneksel olarak tarım, hayvancılık ve ticaretle geçinmiş; modern dönemde kentleşmeyle birlikte eğitim ve meslekî çeşitlilik artmıştır.
Güncel Dağılım ve Nüfus
Günümüzde Timokî aşireti ağırlıklı olarak Batman’ın Sason ve Kozluk ilçeleri, Siirt, Muş (Garzan), Bitlis ve çevresinde yaşamaktadır. Tahmini nüfus, göç ve dağılım nedeniyle 15.000–30.000 arasında değişmektedir; kesin sayı belirlemek güçtür. Aşiret, toplumsal dayanışma ve misafirperverlik özellikleriyle tanınır.
Önemli Şahsiyetler
Aşiretin en tanınmış isimlerinden biri, Kozluk’un Gümüşörgü köyünde 1889 yılında doğan ve 1992 yılında vefat eden Mele Abdullah Timokî’dir. Bölgenin dinî ve sosyal hayatında etkili bir âlim ve kanaat önderi olarak kabul edilir; ilmi, ahlâkı ve halkla ilişkileriyle hatırlanır.
Timokî aşireti, Sason Beyliği’nin mirasını taşıyan, cesaret ve siyaset yeteneğiyle tanınan bir yapı olarak Kürt aşiret tarihinde önemli bir yere sahiptir. Hasankeyf ve Sason bağlantısı, Rojkan ile akrabalık iddiası ve Sasani köken rivayeti, aşiretin zengin tarihî katmanlarını yansıtır. Araştırma devam etmektedir; ilaveler yapılacaktır.
Kaynakça
- Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname. (Türkçe çev.: M. Emin Bozarslan, 1975). İstanbul: Hasat Yayınları.
- Xemgin, Etem. Kürdistan Tarihi. (s. 490). İstanbul: Avesta Yayınları.
- Fritz, Doktor. Kürdler: Tarihî, İçtimâî Tedkikât. (s. 23). (Derleme ve çev.: çeşitli kaynaklar).
- "TİMOKÎ, TIMOQÎ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/timoki-timoqi-asireti.html
- "Sason Beyliği ve Aşiretleri." (Tarihsiz). Kurdoloji Akademi. Erişim: https://kurdolojiakademi.net/wp-content/uploads/2021/11/kurt-asiretleri-gelenekleri-ve-hanedanliklari-serefname-analizi-seyfi-cengiz-1.pdf
- "Batman ve Siirt Aşiretleri." (2023). Batman Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları (derleme). Erişim: https://batman.edu.tr/yayinlar
- "Mele Abdullah Timokî." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi (aşiret sayfaları). Erişim: https://www.facebook.com/groups/timokiasireti
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder