Tayy (Tây, Tayyî veya Tayy Aşireti), Arap kökenli ve Kahtânî (Güney Arap) grubuna mensup tarihî bir aşirettir. Aşiret, Yemen’in Taif ve Necd bölgelerinden başlayarak İslam’ın ilk dönemlerinde Cezîre (Yukarı Mezopotamya), Suriye’nin kuzeyi ve Irak’ın kuzeybatısına yayılmış; günümüzde Türkiye’nin Şanlıurfa (Ceylanpınar, Harran, Akçakale), Mardin (Nusaybin), Şırnak ve Suriye’nin Kamışlı, Rasulayn (Serekaniye), Haseke, Rakka, Deyrizor gibi bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Aşiret, tarih boyunca Şammar (Şemmer) aşiretiyle hem rekabet hem de ittifak ilişkileri yaşamış; özellikle Osmanlı döneminde Şammar istilalarına karşı direniş gösteren ender topluluklardan biri olarak kaydedilmiştir.
Tarihî Köken ve Neseb
Tayy aşireti, Yemen’deki Kahtânîlerin en eski ve köklü kollarından biridir. Arap tarihçilerine göre nesebi şu silsileyle ifade edilir: Tayy bin Hâris bin Amr bin Kays Aylân bin Mudar bin Nizâr bin Ma‘add bin Adnân bin İsmâil bin İbrâhîm (a.s.).
Aşiretin en meşhur atası Hâtem-i Tâî (ö. 578 civarı), Cahiliye dönemi Araplarının cömertliğiyle ünlü şair ve lideridir; “Hâtemü’t-Tâî” tabiri, Arapçada cömertliğin sembolü haline gelmiştir. Tayy aşireti, Necd bölgesindeki Tayy Dağları’ndan (Cebelü’t-Tayy) ve Aca ile Elsem ovalarından göç ederek Cezîre’ye yerleşmiştir. İslam’ın yayılışından itibaren Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer dönemlerinde (632–644) bölgede varlık göstermiş; Emevî, Abbasî, Selçuklu, Eyyûbî ve Osmanlı dönemlerinde göç ve yerleşim hareketlerine katılmıştır.
Osmanlı Dönemi ve Şammar İlişkileri
Diyarbakır Vilâyeti Salnâmesi’nde (19. yüzyıl sonu) Tayy aşireti şöyle tarif edilir: “Aşiret-i mezkûrenin cesâmet-i asliyesi olmayub Tayy denilen kabile üç-dört yüz haneden ibarettir. Muahharan bazı esbâb üzere Bigare, Ganame, Heciş, Harb, Elsade, Şerâbî Aşiretleri ve Cubur Aşireti’nin bir furu‘ bunlarla ittihad eylediklerinden tahminen 3.000 hayme kadar olmuşlardır. Aşiret-i merkumenin dahi Şammar misillü hâne ve sekeneleri olmayıb Nusaybin karîbinde Cağcağ Suyu üzerinde haymenişinlerdir. İşbu Tayy Aşireti’nin harekât ve sekenâtça Şammar’dan farkları yok ise de bunlar oldukça zirâat eder ve mukaddemler hükümet cânibinden icrâ olunan tedâbir ve teminat üzerine vergi ve aşar ve rüsumât gibi tekâlif-i mîriyye dahi verirler.”
Bu kayda göre Tayy aşireti, başlangıçta 300–400 hanelik bir toplulukken, Bigare, Ganame, Heciş, Harb, Elsade, Şerâbî ve Cubur gibi aşiretlerin bir kısmıyla birleşerek yaklaşık 3.000 çadır (hayme) büyüklüğüne ulaşmıştır. Şammar aşiretiyle benzer göçebe yaşam tarzına sahip olsa da, Tayy mensupları daha fazla tarım yapmış ve Osmanlı idaresine vergi vermiştir. Nusaybin yakınlarında Cağcağ Suyu üzerinde kışlak kurmuşlardır; kışın Sincar Dağı’nın kuzey ve güneyinde, yazın Nusaybin’in güneyindeki köyleri civarında yaşamışlardır.
Tayy aşireti, Mîlan federasyonu içinde Şammar’a karşı kurulan “kutsal ittifak”ta yer almış; Tayy reisi, Mîlan reisiyle akrabalık kurarak (yeğeniyle evlilik) ittifakı güçlendirmiştir. Osmanlı döneminde Şammar’ın baskın ve yağma hareketlerine karşı direniş gösteren aşiretlerden biri olarak öne çıkmıştır.
Güncel Dağılım ve Nüfus
Günümüzde Tayy aşireti, Türkiye’de Şanlıurfa (Ceylanpınar, Harran, Akçakale), Mardin (Nusaybin), Şırnak ve Suriye’de Kamışlı, Rasulayn, Haseke, Rakka, Deyrizor, Süveydiye gibi bölgelerde yaşamaktadır. Aşiret, Türkiye-Suriye-Irak sınır üçgeninde yoğunlaşmış; Suriye iç savaşı ve sınır değişiklikleri nedeniyle önemli göçler yaşamıştır. Tahmini nüfus (Türkiye, Suriye, Irak ve diaspora toplamı) 500.000–1 milyon arasında değişir; ancak dağınık yapı nedeniyle kesin sayı vermek zordur. Türkiye tarafındaki nüfus 50.000–100.000 civarındadır.
Aşiret, alt kollara ayrılır; Türkiye tarafında başlıcaları:
- Cidâle
- Benî Seb‘a
- Harb
- Râşit
- Ebû Âsî
- el-Hadîs
- Ğaname
- Zübeyd
- Baggârat el-Mülûh
- Muammerât es-Sâmûrî
İnanç ve Dil
Tayy aşireti, Arapça konuşur ve çoğunlukla Sünnî-Şâfiî mezhebine mensuptur. Bölgenin çok kültürlü yapısı nedeniyle bazı kollarında Hıristiyan (Süryânî) ve Yezîdî unsurlar görülmüş; ancak günümüzde Sünnî İslam baskındır. Aşiret, tarım, hayvancılık, ticaret ve sınır ekonomisiyle geçinir; modern dönemde kentleşmeyle Mardin, Şanlıurfa, Diyarbakır ve Avrupa’ya dağılmıştır.
Tayy aşireti, Kahtânî kökeni, Hâtem-i Tâî mirası, Şammar ile rekabet ve Osmanlı dönemi direnişiyle Arap aşiret tarihinde önemli bir yere sahiptir. Araştırma devam etmektedir; ilaveler yapılacaktır.
Kaynakça
- Diyarbakır Vilâyeti Salnâmesi (19. yüzyıl sonu). (Osmanlı arşivlerinden alıntı).
- Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname. (Türkçe çev.: M. Emin Bozarslan, 1975). İstanbul: Hasat Yayınları.
- "TAYY AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/tayy-asireti.html
- "Tayy Aşireti Tarihi." (Tarihsiz). Kurdoloji Akademi (alıntı: çeşitli derlemeler). Erişim: https://kurdolojiakademi.net
- "Arap Aşiretleri ve Neseb." (Tarihsiz). Arap Tarihi Derlemeleri. Erişim: https://ar.wikipedia.org/wiki/طيء
- İbn Hazm. (11. yüzyıl). Cemheretü Ensâbi’l-Arab. (Derleme ve çev.: çeşitli baskılar).
- "Şanlıurfa ve Mardin Aşiretleri." (2023). Şanlıurfa Harran Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları (derleme). Erişim: https://harran.edu.tr/yayinlar
UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.
Bu Sayfa Bilgilendirme Amaçlıdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder