KÜRESİNİ,KURESİNİ, KURHESİNİ AŞİRETİ

Küresini (Kuresini / Kurhesini) Aşireti: Köken, Dil, İnanç ve Göç Tarihi

Küresini (Kuresini, Kurhesini, Küresin, Kuresinî) aşireti, İran’ın kuzeybatısı (Güney-Batı Azerbaycan: Kotur, Salmas, Urmiye, Hoy/Xoy, Tebriz) ile Türkiye’nin Van ili (merkez, Zeranis/Arıtoprak, Saray, Özalp ve çevresi) arasında yaşayan, etnik ve dilsel açıdan karmaşık bir topluluktur. Aşiret, tarih boyunca hem Türkçe hem de Kurmanci konuşan gruplardan oluşmuş; bu durum, köken tartışmalarının temel nedenidir. Ünlü Rus şarkiyatçı ve Kürt aşiretleri uzmanı Basil Nikitin’in Kürtler adlı eserinde aktardığı bilgilere göre aşiretin oluşumu 15. yüzyıl başlarına uzanır:

• Güney-Batı Azerbaycan ve İran’da yaşayan Dümbüli (Dinbili) Beyi Emir Rüstem (lakabı Şahverdi Bey), Moğol kökenli Penak adlı bir Türk klanı ile Dümbülilerden bir boyu bir araya getirir.
• Bu birleşmede bir Türk beyi ve bir Kürt beyi görevlendirilir; böylece kaynaşma sağlanır.
• Yıllarca devam eden bu uygulama sonucunda:
  • Kürt beyinin himayesindekiler Kürtçe konuşur ve kendilerini Kürt kabul eder.
  • Türk beyinin himayesindekiler Türkçe konuşur ve kendilerini Türk kabul eder.

Günümüzde de bu ikilik devam eder:

• Dağlık kesimlerde yaşayanlara Kuresiniyé Çiyayi (Dağ Küresinileri) denir; ağırlıklı Kurmanci konuşurlar.
• Ova ve şehir merkezlerinde yaşayanlara Kuresiniyé Deşté (Ova Küresinileri) denir; ağırlıklı Türkçe (Azerbaycan şivesi) konuşurlar.

Nikitin’in bu açıklaması, aşiretin hem Türk hem de Kürt unsurları barındıran hibrit yapısını en net şekilde ortaya koyar.

İnanç ve Mezhep Yapısı

Küresiniler dinlerine son derece bağlıdır. Özellikle Van merkez ve Zeranis (Arıtoprak) köyü civarında yaşayanlar Şâfiî mezhebine mensuptur. Bu durum, Kürtlerin genelinde (%90 civarı) görülen mezhep yapısıyla uyumludur. Buna karşılık Türkmen/Azeri kökenli grupların büyük kısmı Hanefî mezhebine bağlıdır.

Çaycı Emin (Yemen Bey) ailesi bu bağlamda dikkat çekicidir:

• Aile, Şâfiî mezhebine göre ibadet eder ve Kürtçe konuşur.
• Çaycı Emin’in babası Maksut Bey, Kürt aşiret reisi olarak bilinir.
• Maksut Bey, kardeşi Abdullah, Pencinar aşireti liderlerinden Bişaré Çeto ve Mıhemé Aliyé Sado ile birlikte Diyarbakır Cezaevi’nde tutulurken Rus işgaliyle serbest bırakılır.
• İran sınırı içindeki Kotur (Kotor) sancağına giderek Rus ve Ermeni birliklerine karşı gerilla savaşı verir.
• Maksut Bey ve Mıhemé Aliyé Sado, Hoy (Xoy) yakınlarında dürbünle Rus mevzilerini gösterirken keskin nişancı ateşiyle şehit edilir. Mezarları Hoy’dadır.
• Abdullah da kısa süre sonra şehit düşer.

Aileye Mala Alişér denir. Çaycı Emin, 1928’de Kürt aşiret reisi sıfatıyla Van Zeranis’ten Kastamonu’ya sürgün edilir; burada Bediüzzaman Said Nursi ile tanışır ve talebesi olur. Oğlu Abdullah Bey (1930 Kastamonu doğumlu) 1967’de şüpheli trafik kazasında hayatını kaybeder.

Çaycı Emin’in anılarında Küresinilerin, Şii İran şahlarına direnen Sünni Kürt aşireti olduğu; bu nedenle İranlılar tarafından “Kuresunni” (Sünni oğulları) diye anıldığı ve zamanla Kuresini adının yerleştiği belirtilir.

Secere (Soy Ağacı) Örneği

Çaycı Emin’in torunlarından elde edilen şecere:

• Bilal Çayırlı ↓
• Abdullah (1930 Kastamonu – 2005 Van) ↓
• Yemen Bey (Çaycı Emin) ↓
• Maksut Bey (Masut Bey; bir de Abdullah adlı kardeşi var) ↓
• Yusuf ↓
• Şér Ali ↓
• Şeyh Hasané Pıçuk (Küçük Şeyh Hasan) ↓
• Şeyh Hasané Mezın (Büyük Şeyh Hasan)

Göç Hareketleri ve Yerleşim

Günümüzde Küresiniler iki ana bölgede yaşar:

1. İran: Kotur Deresi, Hoy (Xoy), Urmiye, Salmas, Şahpur ve bağlı köyler.
2. Türkiye: Van merkez, Zeranis (Arıtoprak), Saray, Özalp ve çevre köyler.

Göç rivayetleri çeşitlidir:

• Orta Asya → Hazar Bölgesi → Urmiye → Van.
• Selçuklular döneminde Orta Anadolu’da yaşayıp kuraklık nedeniyle Giresun’a, oradan Osmanlı-Rus savaşları ile İran’a, sonra tekrar Van’a.
• 1870–1880’lerde Anadolu’ya geçip geri dönme; asıl büyük göç Birinci Dünya Savaşı sonrası (1918+).
• Simko Ağa’nın baskıları, İran’daki Sünni ayrımcılığı, Rus-Ermeni zulmü, ağır vergiler ve devlet otoritesizliği başlıca nedenlerdir.

Bazı Küresiniler soylarını Abbâsî vezirlerinden Bermekî ailesine dayandırır. İran’daki Sünni Küresiniler’e ikinci sınıf muamele yapıldığı, kamu görevlerinden men edildikleri, ağır vergiye tabi tutuldukları anlatılır.

Dil ve Kimlik Tartışmaları

• Dağlık kesimlerde Kurmanci ağırlıklı; Şikakilerin Evdoyi koluyla yakın ilişki.
• Ova ve şehirlerde Türkçe (Azerbaycan şivesi) ağırlıklı.
• Rışvanoğlu (1978) gibi bazı Türk yazarlar Küresinileri tamamen Türkçe konuşan “Türk aşireti” olarak tanımlar ve Samsun’dan geldiklerini iddia eder; ancak bu, İran sınırındaki konumları nedeniyle zayıf bulunur.
• Nikitin’in hibrit oluşum tezi, günümüzdeki dil dağılımıyla uyumludur.

Sonuç

Küresini aşireti, 15. yüzyılda Penak Türk klanı ile Dümbüli Kürt boyunun birleşmesiyle oluşmuş hibrit bir yapıdır. Dağlık kesimlerde Kurmanci-Şâfiî, ovalarda Türkçe-Hanefî ağırlıklıdır. İran’daki Sünni kimlikleri nedeniyle baskı görmüş; Birinci Dünya Savaşı sonrası büyük bölümü Van’a göç etmiştir. Çaycı Emin (Yemen Bey) ailesi gibi figürler, aşiretin hem Kürt hem de dini mücadele tarihini temsil eder. Köken tartışmaları (Türk mü, Kürt mü?) Nikitin’in hibrit modeliyle en iyi açıklanır: Aşiret, her iki unsuru da barındırır.

Kaynakça

• Nikitin, Basil. Kürtler. (Türkçe çeviri mevcut; orijinal Rusça/Fransızca baskılar).
• Levendoğlu, Mehmet Fuat. Küresinliler Örneğinde Kültürel Kimlik. Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Rışvanoğlu, Ş. (1978). Doğu’da Aşiretler, Kürtler, Aleviler.
• Sultanova, S. (2002). Makı Hanlığı üzerine çalışma.
• Yerel sözlü tarih: Semskiasireti.blogspot.com; Çaycı Emin anıları ve aile şecereleri.
• Van Kütüğü (1993). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayını.

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır