KOZLİCAN, KOZLİÇAN AŞİRETİ

Kozliçan (Kozliçan / Kuzihçan) Aşireti ve Bölgesi: Dersim Bağlamında Bir İnceleme

Kozliçan (Kozliçan, Koozichan, Kuzihçan veya Kuseldşan varyasyonlarıyla yazılan), Dersim (günümüz Tunceli) coğrafyasında hem bir bölge adı hem de bu bölgede yaşayan birkaç boyun (aşiret veya kabile) ortak kimliği olarak kullanılmıştır. Bölge, özellikle Pülümür (eski adıyla Kuziçan veya Uziçan) yöresinde yoğunlaşır; burası Dersim'in kuzeydoğu kesiminde, Munzur Dağları'nın eteklerinde yer alır. Kozliçan adıyla anılan grupların bir kısmı Diyarbakır'ın kuzeyinde (örneğin Ergani civarı) yerleşik olsa da, göç ve yerleşim tarihleri Dersim kökenli olduklarını gösterir. Bu topluluklar genellikle Zazaca konuşur; Zaza (Dimili) kimliğiyle ilişkilendirilir ve Dersim'in çok katmanlı etnik-dilsel yapısının bir parçasıdır.

Bölgesel ve Tarihsel Bağlam

Kozliçan, Dersim'in Pülümür vadisi ve çevresinde (Kuzihçan veya Uziçan olarak kaydedilen eski adıyla) tarihsel bir yerleşim alanıdır. Pülümür, Osmanlı döneminde Dersim Sancağı'na bağlı bir nahiye olup, Cumhuriyet'le ilçe statüsü kazanmıştır. Eski adının Ermenice "Pulur" veya "Pulur-mur"dan türediği, Kürtçe/Zazaca varyasyonlarla (Kuziçan/Uziçan) evrildiği rivayet edilir. Bölge, Munzur Çayı ve Pülümür Çayı vadileriyle çevrili olup, dağlık yapısı nedeniyle konar-göçer ve yarı yerleşik yaşamı desteklemiştir. Kozliçan adıyla meşhur boylar, bu vadide ve çevresinde (örneğin Kızılbel, Aktuluk gibi köylerde) varlık gösterir.

Alman araştırmacı Wilhelm Strecker'in 19. yüzyıl ortalarında derlediği notlar, bölgenin dilsel önemini vurgular. Strecker, "Mundart Der Duzik in Dersim" (Dersim'deki Duzik Lehçesi) adlı çalışmasında, Pülümür yöresini "Kuseldşan" (Kozliçan varyasyonu) olarak kaydeder ve buradaki Zazaca ağzını (lehçesini) inceler. Bu notlar, 1862'de Dr. Otto Blau tarafından Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft (ZDMG) dergisinde yayımlanmıştır. Strecker, Dersim'de yedi farklı Zaza şivesinin (lehçesinin) bulunduğunu belirtir; Pülümür Zazacası, Kuzey Zazaca'nın (Kuzey Dimilki) önemli bir alt dalı olarak değerlendirilir.

Karl Hadank gibi sonraki araştırmacılar, Strecker'in notlarının Peter Lerch'in (1857'de Zazaca metinler toplayan) zengin malzemesiyle karşılaştırıldığında sınırlı ve titiz olmayan bir derleme olduğunu savunur. Buna rağmen, Strecker'in çalışması Zazaca'nın erken Batılı incelemelerinden biri olup, Dersim'in dilsel çeşitliliğini belgeleyen temel kaynaklardandır. Zazaca, İranî dillerin Kuzeybatı grubunda yer alır; Dersim'de Kurmanci ve Türkçe etkilerle karışık ağızlar görülür.

Aşiret Yapısı ve Göç

Kozliçan, tek bir büyük aşiret olmaktan ziyade, bölgeye adını veren birkaç küçük boyun (kabile) ortak adıdır. Bunlar genellikle Zaza kökenli olup, Alevi veya Sünni inançlara sahiptir (bölgesel çeşitlilik gösterir). Diyarbakır kuzeyindeki (örneğin Ergani civarı) grupların Dersim'den göç ettiği anlaşılır; bu göçler, Osmanlı iskân politikaları, 1937-1938 Dersim olayları veya ekonomik nedenlerle ilişkilendirilebilir.

Bazı kaynaklarda Kozliçan, küçük bir aşiret olarak Dersim bölgesinde kaydedilir (örneğin 100 aile civarı tahminler). Bu gruplar, Dersim'in Zaza yoğunluklu kuzey kesiminde (Pülümür, Ovacık, Hozat) ve Diyarbakır'ın kuzeyinde dağılmış halde yaşar. Aşiret, konar-göçer kökenli olup, hayvancılık ve tarımla geçinir; modern dönemde göçle büyük şehirlere (İstanbul, Bursa vb.) yayılmıştır.

Sonuç

Kozliçan, Dersim'in Pülümür (eski Kuziçan/Uziçan) yöresinde hem coğrafi bir isim hem de Zazaca konuşan boyların ortak kimliğidir. Wilhelm Strecker'in "Mundart Der Duzik in Dersim" çalışması, 1862'de Otto Blau tarafından yayımlanan notlarıyla, Pülümür Zazacası'nın erken bir belgesidir ve Dersim'deki yedi Zaza lehçesinden birini temsil eder. Aşiret/boylar, Dersim kökenli olup Diyarbakır kuzeyine uzanmıştır; Zaza kültürel mirasının bir parçasıdır. Bu yapı, Dersim'in dilsel-etnik mozağini yansıtır; detaylı bilgi için Zazaca lehçe çalışmaları ve yerel sözlü tarih kaynakları önemlidir.

Kaynakça

• Strecker, Wilhelm. "Mundart Der Duzik in Dersim" (notlar). Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft (ZDMG), Bd. 16 (1862), Otto Blau tarafından yayımlanmıştır.
• Hadank, Karl. Zaza lehçeleri üzerine eleştiriler (Karl Hadank'ın genel çalışmaları, Peter Lerch karşılaştırması).
• Bozbuğa, Rasim. "Bilinmeyen Halk: Zazalar." Dergipark makalesi (Zazaca araştırmaları tarihi).
• Yerel etnografik kaynaklar: Bütün Aşiretler Blogu, "KOZLİCAN, KOZLİÇAN AŞİRETİ" (sözlü tarih derlemeleri).
• Genel Zazaca çalışmaları: Cihat Kar, "Zaza Dili Araştırmalarının 150 Yıllık Geçmişi (1857-2007)" (Strecker ve Blau referanslı).