KİLİSXANİ , KİLİSHANİ AŞİRETİ

Kilisxani Aşireti: Kökeni, Tarihsel Bağlantıları ve Göç Süreci

Kilisxani (veya Kilisxanî, Kilishani) Aşireti, Kürt aşiretleri arasında Şerefname'de bahsedilen Kilis Beyleri'nden Canpolat (Canpulatoğulları / Cumbalat) beyliğinin bir kolu olarak kabul edilen bir gruptur. Aşiret, tarihsel olarak Kilis ve çevresinde (özellikle Xalxal / Halhal bölgesi) yaşamış olup, adının Kilis dolaylarındaki yerleşiminden türediği rivayet edilir. Günümüzde Kuzey Kurmanci (Kurmanci lehçesi) konuşan Sünni Müslüman bir topluluktur. Köken iddiaları ve göç tarihi, Osmanlı'nın Celali İsyanları sonrası iskân ve sürgün politikalarıyla yakından ilişkilidir. Bu yazı, Şerefname gibi klasik kaynaklar, Osmanlı arşivleri ve modern etnografik yorumlar temelinde aşiretin tarihini inceleyecektir.

Köken ve Canpolat Beyliği Bağlantısı

Şerefname (Şeref Han, 1597), Kilis Beyleri'ni detaylandırır; Canpolat Bey, Memlük ve erken Osmanlı döneminde Kilis ve çevresinde (Sum, Kilis emirliği) etkili bir Kürt beyi olarak tanınır. Canpolat Bey'in ailesi (Canpolatoğulları), Abbasiler'den beri yönetici konumda olup, Osmanlı fethi sonrası (1515 civarı) Kilis Sancakbeyliği'ni elde etmiştir. Aile, 70 çocuk sahibi Canpolat Bey'in soyuyla genişlemiş; Şerefname'de Canpolat'ın Kıbrıs seferine katıldığına dair doğrudan bilgi olmasa da, beyliğin Kürt kökenli bir emirlik olduğu vurgulanır.

Kilisxani'nin bu beyliğin bir kolu olduğu iddiası yaygındır; aşiret, Canpolat'ın dağılan kollarından biri olarak görülür. Xalxal'da (Halhal, muhtemelen Kilis veya Halep civarı bir yerleşim) yaşayan grup, 1600'lü yılların başında Celali İsyanları'nın bastırılması sonrası sürgün edilmiştir. Celali İsyanları (1519'dan itibaren, özellikle 1590-1610 arası), Anadolu'da ekonomik-sosyal krizler ve Safevi tahrikleriyle patlak vermiş; Osmanlı, isyancı grupları (sekban, levent, aşiret unsurları) doğu ve batı vilayetlerine sürgün etmiştir.

Göç ve Sürgün Süreci

Celali İsyanları'nın bastırılması (özellikle 1600'ler başı, Kuyucu Murat Paşa dönemi), Canpolatoğulları ve bağlı aşiretlerin dağılmasına yol açmıştır. Kilisxani'nin bir kısmı Urfa, Malatya ve Ankara'ya iskân edilmiş; diğer kısmı Lübnan, Girit ve Kıbrıs'a sürgün edilmiştir. Bu sürgünler, Osmanlı'nın "ıslah" politikalarının tipik örneğidir: İsyan eden veya potansiyel tehdit gruplarını dağıtarak kontrol altına alma.

• Anadolu'daki Kollar: Urfa, Malatya ve Ankara civarına yerleşenler, Sünni kimliklerini korumuş; Kuzey Kurmanci konuşmaya devam ederler. Bu kollar, Osmanlı iskân defterlerinde "Ekrad taifesi" olarak kaydedilmiştir.
• Lübnan ve Diğer Bölgeler: Lübnan'a gidenlerin Dürzi aşiretlerle karıştığı ve en büyük Dürzi kabilesini (Canpolat / Jumblatt) oluşturduğu savunulur. Lübnan'daki Canpolat ailesi (Walid Jumblatt gibi liderler), Kürt köken iddiasını (özellikle Welid Canpolat'ın "Kürd asıllı" açıklamaları) dile getirmiştir. Ancak bu bağlantı, belge niteliğinde kaynaklarla desteklenmez; daha çok sözlü rivayet ve aile hafızasına dayanır. Dürzi topluluğu (Levant'ta 1 milyondan fazla, çoğunluk Lübnan ve Suriye'de), 11. yüzyılda Fatımi dönemi kökenli olup, Kürt unsurlarla etkileşim olsa da doğrudan Kilisxani kökenli bir kabile oluşturdukları iddiası spekülatiftir.

Girit ve Kıbrıs'a sürgün edilen kısımlar hakkında detaylı bilgi sınırlıdır; Osmanlı'nın Akdeniz adalarına aşiret iskânı, genellikle cezai veya stratejik amaçlıdır.

Günümüzdeki Durum ve Kültürel Yapı

Günümüzde Kilisxani Aşireti, ağırlıklı olarak Türkiye'nin güneydoğusunda (Kilis, Urfa civarı) ve göçlerle batı illerinde (Ankara dahil) yaşar. Kuzey Kurmanci lehçesi konuşurlar; Sünni inanca bağlıdırlar. Lübnan bağlantısı, modern dönemde Walid Jumblatt gibi figürlerin Kürt köken vurgusuyla gündeme gelmiş olsa da, akademik literatürde bu iddia zayıf kalır. Aşiret, Osmanlı dönemi sürgünlerinin tipik bir örneği olarak, etnik ve dini kimliğini korurken coğrafi dağılım yaşamıştır.

Sonuç

Kilisxani Aşireti, Şerefname'deki Canpolat Beyliği'nin bir uzantısı olarak Kürt kökenli bir gruptur; adı Kilis yerleşiminden türemiştir. Celali İsyanları sonrası sürgünler, aşireti Anadolu (Urfa, Malatya, Ankara), Lübnan, Girit ve Kıbrıs'a dağıtmıştır. Lübnan'daki Dürzi Canpolat ailesiyle bağlantı iddiası ilgi çekici olsa da, belge eksikliği nedeniyle spekülatiftir. Aşiret, Sünni-Kurmanci kimliğini korur; tarihsel göçü, Osmanlı'nın aşiret politikalarının bir yansımasıdır. Daha kesin bilgi için Osmanlı tahrir defterleri ve yerel etnografik çalışmalar gereklidir.

Kaynakça

• Şeref Han. (1597/1998). Şerefname: Kürt Tarihi. (Çev. Mehmet Emin Bozarslan). Hasat Yayınları, İstanbul.
• Akis, (2004). "Tahrir Defterlerine Göre 16. Yüzyılda Kilis Sancakbeyliğindeki Aşiretlerin İdareleri, Nüfuzları ve Yaşam Tarzları." Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi.
• Wikipedia ve ilgili makaleler: "Kilis Emirliği" (Kürt emirliği bağlamı).
• Zagrosname. (Tarihsiz). "Kilis'ten Lübnan'a: Canpolat Kürtleri."
• Bütün Aşiretler Blogu. (Tarihsiz). "Kilisxani / Kilishani Aşireti."
• Britannica ve Al Jazeera: Lübnan Dürzileri genel tarihi (bağlantı iddiaları için karşılaştırmalı).
• Osmanlı Arşiv Belgeleri (BOA): Celali İsyanları ve aşiret iskân kayıtları (genel referans)
• 
  

. Araştırmamız sürüyor..Düzeltme ve İlaveler yapılacaktır. Derleme :Memedé Kazım UYARI: SİTEMİZİN TÜM HAKLARI SAKLI OLUP, İNTERNET ÜZERİNDEN YAYIN YAPMAKTADIR. BİLGİLER İZİNSİZ VE KAYNAK GÖSTERİLMEDEN KULLANILAMAZ.