KİKİ, ÇİÇİ AŞİRETİ

Kiki-Çiçi Aşireti: Tarihsel Kökeni, Yerleşimi ve Hamidiye Alayları'ndaki Rolü

Kiki-Çiçi (veya Kiki / Çiçi) Aşireti, Osmanlı dönemi Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da önemli bir konar-göçer topluluktur. Muhammed Emin Zeki Beg'in 1931 tarihli Kürd ve Kürdistan Tarihi eserinde yaklaşık 1.200 aile (yaklaşık 6-8 bin kişi) olarak kaydedilmiştir; bu veri, Irak dönemi (Osmanlı sonrası) tahminlerine dayanır ve aşiretin o dönemki büyüklüğünü yansıtır. Aşiret, Osmanlı tahrir defterlerinde Haymenişin Taife-i Ekrad (konar-göçer Kürt taifesi) olarak tanımlanır; yarı göçebe yaşam tarzı, hayvancılık ve tarımla geçinme özellikleri taşır. Günümüzde Diyarbakır'ın Karacadağ çevresinde (yazlak) ve kışın Cakcak / Cağcağ Nehri (muhtemelen Ceylanpınar civarı) köylerine göç ettikleri rivayet edilir.

Yerleşim ve Yaşam Tarzı

Aşiret, ağırlıklı olarak Diyarbakır'ın Karacadağ eteklerinde (Siverek-Viranşehir hattı) yaylak olarak yaşar; kışın güneye (Cakcak-Cağcağ nehri civarı, Şanlıurfa sınırına yakın köyler) iner. Bu mevsimsel göç, tipik yarı göçebe Kürt aşiret yapısını yansıtır. Tarım (özellikle tahıl ve sebze) ve küçükbaş hayvancılık (koyun-keçi) temel geçim kaynaklarıdır. Osmanlı döneminde konar-göçer statüsü, vergi ve iskân politikalarıyla yönetilmiştir; aşiret, merkezi otoriteye bağlılık göstererek haymenişin (çadırda oturan) kategorisinde yer alır.

Köken Rivayetleri ve Emir Abbas İddiası

Aşiret hakkında bazı iddialar, Emir Abbas adlı bir emirden türediğini ve soyunun Abbasi halifelerine dayandığını savunur. Bu rivayet, Abbasi Devleti'nin yıkılışından (1258) sonra kalan yöneticilerin torunlarından çıktığı şeklinde aktarılır. Bu tür soy iddiaları (Ehlibeyt veya Abbasi bağlantısı), birçok Kürt aşiretinde meşruiyet kazanmak için yaygındır; ancak Şerefname veya Osmanlı arşivlerinde doğrudan doğrulanmamıştır. Aşiret, "asil ve seviyeli" olarak nitelendirilir; bu, geleneksel liderlik ve onur vurgusunu yansıtır. Köken tartışmaları, Kikan / Çirikan aşiretiyle bağlantı sorusunu gündeme getirir: Kiki-Çiçi'nin Karacadağ yaylası kullanımı, bazı kaynaklarda Kikan'ın bir kolu veya ayrı bir grup olarak değerlendirilir; ancak kesin aynı aşiret olup olmadığı tartışmalıdır.

Hamidiye Alayları'ndaki Rolü

II. Abdülhamid döneminde (1891'den itibaren) kurulan Hamidiye Hafif Süvari Alayları'nda Kiki Aşireti, Harran Livası'nda (nahiyesinde) aktif rol alır. 1895 Askerî Salnamesi'ne göre 62. Alay'da yer alır:

• 250 piyade
• 350 süvari Toplam 600 kişi ile destek vermiştir. Bu katılım, aşiretin Osmanlı'ya bağlılığını ve askeri gücünü gösterir; Hamidiye Alayları, doğu sınırını korumak ve Ermeni meselesine karşı denge unsuru olarak aşiretleri entegre etmiştir. Kiki'nin bu alaydaki varlığı, Urfa-Harran bölgesindeki diğer aşiretlerle (Milli, Berazi, Kays) paraleldir.

Günümüzdeki Durum ve Kültürel Özellikler

Günümüzde aşiret, Diyarbakır'ın Karacadağ ve çevresinde (Siverek, Viranşehir) varlık gösterir; göçlerle büyük şehirlere yayılmıştır. Kurmanci lehçesi konuşur; gelenekleri tipik Kürt aşiret yapısına uyar (tarım-hayvancılık, aşiret meclisi). Hamidiye dönemi askeri rolü, aşiretin Osmanlı'daki entegrasyonunu simgeler; ancak Cumhuriyet'le iskân ve modernleşme süreçleri yaşam tarzını değiştirmiştir.

Sonuç

Kiki-Çiçi Aşireti, Osmanlı'nın yarı göçebe Kürt taifelerinden biri olarak Karacadağ merkezli mevsimsel göçle tanınır. 1931'de 1.200 ailelik nüfusu, tarım odaklı yaşamı ve Hamidiye Alayları'ndaki 600 kişilik katkısı, aşiretin tarihsel önemini vurgular. Emir Abbas-Abbasi soyu iddiası rivayet düzeyinde kalır; aşiret, Kürt kimliğini korur. Bu yapı, Doğu Anadolu'nun aşiret federasyonları ve Osmanlı iskân politikalarının bir örneğidir.

Kaynakça

• Muhammed Emin Zeki Beg. (1931). Kürd ve Kürdistan Tarihi. (Nubihar Yayınları, 2015 baskısı; 1.200 aile verisi).
• Osmanlı Askerî Salnamesi (1895). Hamidiye Alayları listesi (62. Alay: Kiki, Harran, 250 piyade + 350 süvari = 600 kişi).
• Bütün Aşiretler Blogu. "KİKİ, ÇİÇİ AŞİRETİ" (yerleşim ve göç rivayetleri).
• Bayram Kodaman. Şark Meselesi Işığında Sultan II. Abdülhamid’in Doğu Anadolu Politikası (Hamidiye Alayları genel).
• Osmanlı Arşiv Belgeleri (BOA): Hamidiye Alayları kayıtları ve tahrir defterleri (Haymenişin Taife-i Ekrad tanımı).

MEMEDÊ KAZIM Yazının Devamı gelecek..