HERKİ VEYA HEREKİ AŞİRETİ

Herki (Hereki) Aşireti: Tarihsel Kökenler, Coğrafi Dağılım ve Sosyo-Ekonomik Dinamikler Üzerine Akademik Bir İnceleme

Herki veya Hereki Aşireti, Türkiye, Irak ve İran sınırları boyunca geniş bir coğrafyaya yayılan, köklü bir geçmişe sahip ve çeşitli kaynaklarca Kürdistan'ın en büyük aşiretlerinden biri olarak kabul edilen dinamik bir topluluktur. Aşiretin kahramanlık ve misafirperverlik gibi özellikleriyle tanınması, bölgenin kültürel yapısında önemli bir yer tuttuğunu göstermektedir.

1. Köken ve Tarihsel Bağlantılar

Herki Aşireti'nin kökenine dair farklı görüşler bulunmaktadır. Abbas Azavi, aşiretin asıl isminin "Erki" olduğunu belirtmektedir. Azavi'nin 1942'deki görüşmelerinde, Herki reislerinin kendilerini Eyyubi hanedanının mensup olduğu Revadî aşiretinin merkezi olan "Duvîn" bölgesinden geldiklerini ifade etmeleri, aşiretin tarihsel derinliğini ve soylu bir geçmişe olan inancını yansıtmaktadır. Nitekim İbnü'l-Ezrakî, "Tarih-i Farikî" adlı eserinde "Huverikî" adında bir aşiretin varlığından bahsetmektedir ki bu, Herki Aşireti ile olası bir bağlantıya işaret edebilir. Herki Aşireti, tarihi 22 büyük aşiretten biri olarak kabul edilmektedir.

2. Coğrafi Dağılım ve Demografik Yapı

Herki Aşireti, günümüzde Türkiye'de ağırlıklı olarak Hakkari'nin Yüksekova ve Şemdinli ilçelerinde yaşamaktadır. Bunun yanı sıra, Irak'ın Erbil (Mirexor bölgesi, Barzan bölgesi) ve Rewanduz mıntıkası, İran'ın Markur bölgesi ile Kuzey Azerbaycan ve Suriye'de de kabileleri bulunmaktadır. Bu geniş coğrafi yayılım, aşiretin tarih boyunca geçirdiği göç ve yerleşim süreçlerinin bir sonucudur.

Muhammed Emin Zeki Beg'in 1930 yılı araştırmalarına göre Herkiler, yaklaşık 5.000 aileden oluşan büyük bir aşirettir. Toplam nüfusları 20.000 civarında tahmin edilmektedir. Erbil civarında yaşayan Herkilerin hane ve çadır sayısı da 5.000'e yakındır. Bu dönemde nüfusun bir kısmı sınır dağlarında, bir kısmı Akra ve Rewanduz'da (Basturçay mıntıkası) yaşarken, diğer bir kısmı Erbil'de yerleşik durumdaydı.

Mark Sykes'a göre Herkiler, Van, Erzurum ve Musul'da yaşayan büyük bir göçebe aşirettir. Sykes, aşiret mensuplarını "koyu tenli insanlar" olarak tanımlamakta ve komşularının onları "Kürt olmadıklarını ancak çok zalim olduklarını" söylediklerini aktarmaktadır. Kadınlarının cesur ve erkeksi olduklarını, büyük koyun sürüleri beslediklerini de eklemektedir.

1987 tarihli "Aşiretler Raporu"nda Şemdinli ilçesi yöresinde yaşayan Herkilerin nüfusu 4.000 kişi olarak kaydedilmiştir. Şemdinli'nin Uğuraçan, Meşelik, Boğazköy, Konur ve Aksu köylerinde yaşamaktadırlar. Bu bölgedeki Herkilerin yarısı Irak sınırına yakın bölgelerde ikamet etmektedir.

3. İç Yapılanma ve Kollar

Herki Aşireti kendi içinde Mendan, Zidan, Sirati (Serhati) ve Beneci kabilelerine ayrılmaktadır.

• Mendanlar: Irak'ta Tekaver bölgesinde yaşamaktadırlar.
• Zidanlar: Irak'ta Merkur bölgesinde otururlar. Türkiye'de ise "Zeydan" aşireti olarak tanınırlar ve bir kısmı İran Markur bölgesinde, bir kısmı da Şemdinli'dedir. Zeydanlar günümüzde Yüksekova'da kendilerini müstakil bir aşiret olarak kabul etseler de, tarihte Herki Aşireti'nin bir kabilesi olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir.
• Sirati (Serhatiler): Bilkelas'ta yaşamaktadırlar.
• Beneci: Herki Aşireti'nin bir koludur.
• Haci: Mark Sykes'a göre Herki Aşireti'nin yerleşik koludur.

Ayrıca, Irak'ın Barzan bölgesinde Şirvani, Colemeri, Mizori, Beroji, Nizari, Kerdi ve Bıneci aşiretleri ile birlikte Herki kabileleri de bulunmaktadır.

4. Sosyo-Ekonomik ve Dini Özellikler

Herki Aşireti, 1940'lı yıllara kadar göçebeliği devam ettiren bir aşirettir. Sykes'ın belirttiği üzere büyük koyun sürüleri beslemeleri, hayvancılığın aşiretin ekonomisindeki merkezi rolünü göstermektedir.

Şemdinli'deki Herkilerin tamamı Müslüman olup Şafii mezhebine tabidirler. Aşiretin kahramanlık ve misafirperverlik gibi değerlere önem verdiği bilinmektedir.

5. Tarihsel Olaylara Katılım ve Liderlik

Herki Aşireti, bölgesel siyasi olaylarda aktif rol oynamıştır:

• Son kurulan Mehabad Cumhuriyeti'nde öncü askeri güç olarak görev yapmışlardır.
• 1927 yılındaki Şemdinli İsyanı'na katılmışlardır.
• 1930 yılındaki Oramar İsyanı'nda ise hükümet kuvvetlerine yardım etmişlerdir.
• Irak'taki akrabalarıyla iyi diyalogları bulunmaktadır.

1869 yılında Musul aşiretlerinden olan Herki Aşireti'nin Şemdinan ve Gevar'a yaylak için gelmesi ve buradaki ahaliye zarar vererek mallarını gasp etmesi, Osmanlı kayıtlarına geçmiştir. Bu olay üzerine Herki Aşireti'nin üzerine asker sevk edilerek gasp ettikleri mallar geri alınmıştır. Osmanlı Arşivi belgelerine göre, Herki Aşireti'nin bu dönemde Gevar bölgesinde mukim olduğu belirtilmiştir (Büyük Osmanlı Arşivi, A.MKT. MHM, 437/67, 6 Mart 1869).

Mrhdad R. İzady, "Kürtler" adlı eserinde, 1928 yılında İran Şahı Rıza'nın kuvvetlerine yenik düşen son Kürt askeri liderinin Herki Aşireti'nin reisi olan bir kadın olduğunu ifade etmektedir [6, s. 339]. Bu bilgi, aşiretin liderlik yapısında kadınların da önemli roller üstlenebildiğini ve cesaretlerini vurgulamaktadır.

6. Sonuç

Herki Aşireti, Duvîn merkezli Eyyubi hanedanına uzanan köken iddiaları, Türkiye, Irak ve İran sınırları boyunca uzanan geniş coğrafi yayılımı ve dinamik sosyal yapısıyla öne çıkmaktadır. Göçebelikten yerleşik hayata geçiş süreçleri, Hamidiye Alayları gibi oluşumlardaki rolleri ve bölgesel isyanlardaki aktif katılımları, aşiretin tarihsel süreçteki adaptasyon ve mücadele kapasitesini göstermektedir. Özellikle Zeydanlar gibi kollarının müstakil bir aşiret kimliği kazanması, aşiret içi dönüşümleri yansıtır. Herki Aşireti'nin güçlü aile bağları, dini kimliği (Şafii Müslüman) ve stratejik bölgelerdeki varlığı, Kürt sosyolojisi ve bölge tarihi açısından önemli bir araştırma alanı sunmaktadır.

Kaynakça

1. (Araştırma 1'den elde edilen bilgiler, ancak spesifik bir akademik makale veya kitap adı verilmemiştir.)
2. Beg, M. Emin Zeki. (1930). Kürtler ve Kürdistan. (Bu eserin tam künyesi ve sayfa bilgileri akademik atıfta gereklidir.)
3. Sykes, Mark. (1906). The Caliphs' Last Heritage: A Short History of the Turkish Empire. Londra: Macmillan and Co.
4. "Aşiretler Raporu". (1987). 2000'e Doğru Dergisi. (Bu raporun spesifik sayıları ve sayfa numaraları akademik atıflarda belirtilmelidir.)
5. Büyük Osmanlı Arşivi (BOA). (A.MKT. MHM, 437/67, 22/Za/1285 (6 Mart 1869)).
6. İzady, Mrhdad R. (1992). Kürtler. (Türkçe çeviri baskısı). İstanbul: Doz Yayınları.
7. Meta Knowledge Search results for "Herki Aşireti tarihi", "Yüksekova aşiretleri", "Zeydan aşireti", "Eyyubi Revadi aşireti". (2026). Erişim Tarihi: 8 Mart 2026.
8. Bruinessen, Martin van. (1992). Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. Çev. Remziye Arslan. İstanbul: İletişim Yayınları. (Kürt aşiret konfederasyonları ve iç dinamikleri üzerine genel bilgi)

KAWİS AĞA.. Ünlü Dengbeş Rahmetli Kawis Ağa Herki Aşiretine Mensuptur

BU SAYFADAKİ GÖRSEL VE FOTOĞRAFLARIN TAMAMI TEMSİLİDİR.

İlave ve düzeltmeler yapılacaktır. 

 UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır