Lütfen Kopyalamayınız. Bu içerik telif haklarıyla korunmaktadır. Yalnızca bu sayfadan okuyunuz ve içeriği Sosyal Medyanızda paylaşınız.

Halikanlı, Xalikanlı veya Xelikanlı Aşireti

Xelikanlı (Xalikanlı, Halikanlı veya Xelikan) Aşireti, Kürt kökenli bir kabile federasyonu olup, tarihsel olarak dağınık bir yapı sergileyen ve birden fazla aşiret konfederasyonu içinde yer alan bir topluluktur. Adı, Irak'ın Erbil vilayetine bağlı Köysancak (Koy-Sancak) bölgesindeki Xalikan kasabasıyla ilişkilendirilir; bu kasaba, aşiretin anavatanı olarak kabul edilir. Bazı kaynaklara göre, aşiret adı "Xalk" (yabancı) kökünden türemekte olup, "Xallıci" varyasyonuyla Botan bölgesine bağlanır; ancak bu etimoloji tartışmalıdır ve kelimenin "Xalil" (Halil) çağrışımıyla bağlantılı olabileceği ileri sürülür. Xelikanlılar, genel olarak Kurmancî (Kuzey Kürtçesi) konuşmakta olup, Sünnî İslam'ın Şafiî mezhebine mensuptur; aşiret, göçebe (koçer) bir yaşam tarzından yerleşik tarıma geçiş yapmış, hayvancılık ve ticaretle uğraşmıştır.

Tarihsel kökenleri, Osmanlı-İran sınır çatışmaları ve aşiret göçleriyle şekillenmiştir. Aşiret, 19. yüzyıl başlarında (yaklaşık 1800-1820 arası) Adıyaman/Besni dolaylarından Orta Anadolu'ya göç etmiş; ilk olarak Ankara'nın Haymana ve Ayaş bölgelerine yerleşmiş, ancak baskılar nedeniyle kısa süreliğine geri dönüp ardından Konya'nın Cihanbeyli ve Kulu ilçelerine kalıcı olarak iskân edilmiştir. Bu göçler, Tanzimat dönemi ıslahatları ve zorunlu iskân politikalarıyla ilişkilendirilir; örneğin, 1847-1848 yıllarında bir kısmı Konya'nın Esbkeşan (Cihanbeyli) kazasına yerleştirilmiştir. Bazı rivayetlere göre, Xelikanlılar Reşwan (Reşvan veya Reşî) aşiret konfederasyonunun bir kolu olup, Celalî (Celali) aşiretiyle de bağlantılıdır; bu bağlantı, aşiretin Diyarbakır Karacadağ ve Urfa-Maraş yörelerinden yayıldığını işaret eder. Irak'taki kolları, günümüzde Haverman (Horeman) federasyonu içinde yer alır; bu bölge, İran-Irak hududunu oluşturan dağlık bir alan olup, Şehrizor şehri ile Zolem kaleleri arasındadır. Aşiret, Osmanlı döneminde aşiretler arası çatışmalara karışmış; örneğin, Ağrı isyanlarında (1926-1930) rol oynamış ve Bitlis mebusu İhsan Nuri Paşa gibi figürlerle ilişkili olmuştur.

Coğrafi dağılımı bakımından, Xelikanlı aşireti oldukça yaygındır. Türkiye'de yoğun olarak Konya'nın Cihanbeyli (Xalîka Jêr/Gölyazı) ve Kulu (Xalîka Jor/Karacadağ) ilçelerinde yerleşiktir; bu bölgelerde Qemera (Yapalı), Qolita (Sağlık) ve Germik (Arşıncı) gibi köyler aşirete aittir. Ayrıca Sivas, Tokat, Aksaray (Eskil), Malatya (Yaygın/Halikan köyü), Gaziantep'in İslahiye ilçesi ve Diyarbakır'da kolları bulunur. Irak'ta Erbil çevresinde, Suriye'de Afrin civarında (Xalican varyasyonuyla) ve İran'ın Horasan bölgesinde varlık gösterir. Tahmini nüfusu 10.000-15.000 arasında olup, göçler nedeniyle kesin sayı belirsizdir; aşiret, Orta Anadolu'nun çorak topraklarında tarım ve hayvancılıkla geçinmekte, modern dönemde kentleşmeyle İstanbul, Mersin ve Avrupa'ya dağılmıştır.

Aşiret, kendi içinde Tiremez, Hesinan (Hesenan), Bermekliya, Kiki (Kikan), Dokuzan, Ocakiran, Okçiyan, Torinan ve Koparan gibi alt kabilelere ayrılır; bu kollar, federatif yapıyı yansıtır. İran tarafındaki kolun önemli figürlerinden Evdal Ağa'nın oğlu Yusuf Bey, Hamidiye Alayları paşalarından Hayderanlı Kör Hüseyin Paşa'nın damadı olarak bilinir ve Ağrı isyanlarının fitilini ateşleyen İhsan Nuri Paşa'nın yakın dostudur. Bu ilişkiler, aşiretin 19.-20. yüzyıl Kürt hareketlerindeki rolünü vurgular. Reşwan federasyonu içindeki Halikanlı cemaati olarak da kaydedilen aşiret, 16.-18. yüzyıllarda Kâhta, Antep, Sivas ve Adana'da konargöçer olarak bulunmuş; 19. yüzyılda Konya-Sivas arasında yaylak-kışlak göçleri yapmıştır.

Günümüzde Xelikanlı aşireti, kültürel kimliğini korurken modernleşmeye adapte olmuştur; sosyal medya ve dernekler aracılığıyla birliktelik sürdürülmekte, ancak asimilasyon ve göçler nedeniyle nüfus kaybı yaşanmaktadır. Aşiret, Kürt aşiretçilik geleneğinin bir örneği olarak, göç, federasyonlaşma ve siyasi etkileşim temaları üzerinden incelenmeye değer bir yapı sunar. Gelecek araştırmalar, aşiretin Reşwan ve Celalî bağlantılarını arşiv belgeleriyle derinleştirebilir.

Kaynakça

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Kaydol: Yorumlar (Atom)