ALIKAN,ALIKİ ALKAN AŞİRETİ

Aliki/Alkan Aşireti - Hızlı Özet

Köken: Tartışmalı. Brukan kolu rivayeti vs İran-Mezopotamya tezi. İlk lider: Mir Yakup
Yayılım: Mardin Kerboran, Batman-Beşiri 40 köy, Bitlis, Siirt, Kurtalan, Diyarbakır, Muş, Van, Erciş, Suriye
Yaşam: Tarihsel olarak göçebe (koçer). Yaz: Bitlis-Muş-Van yaylaları, Kış: Batman-Mardin
Dil-İnanç: Kurmanci konuşur. Sünni-Şafii Müslüman
Ünlü Bağlar: Şeyh Said'in dedesi Şeyh Ali Septi, Şeyh Ahmed Xıznewi, Mala Hacı Abdullah
Güncel: Malatya'da dernek, siyaset ve ticarette etkin, milletvekilleri

Detaylı akademik inceleme aşağıdadır ↓

Köken Tartışmaları: Brukan Kolu mu, Kadim Mezopotamya mı?

Aliki/Alkan Aşireti, tarihsel olarak kökeni tartışmalı bir aşiret olup, özellikle Mardin Kerboran, Batman-Beşiri, Bitlis, Siirt ve çevresinde yaşayan kollarıyla bilinir. 1. Halk Rivayeti - Brukan Bağlantısı: Halk arasında yaygın anlatıya göre, 1600’lerde Diyarbakır Karacadağ bölgesinde Osmanlı askerleriyle yaşanan bir çatışma sonrası göç eden Brukan aşiretinin bir kolu olduğu rivayet edilir. Bu anlatı, aşiretin savaşçı kimliğini ve Osmanlı ile çatışmalı geçmişini vurgular. 2. Akademik Tez - Ayrı Köken: Ancak araştırmacılar, Alikan ile Brukan’ın Alkan kolunun aynı olmadığını, köklerinin İran ve Mezopotamya halklarına dayandığını belirtir. Bu tez, aşiretin çok daha eski bir tarihe sahip olduğunu ve Brukan konfederasyonuna sonradan dahil olmuş olabileceğini gösterir. İlk lider olarak Mir Yakup adı geçmektedir. Mir Yakup’un çocukları üzerinden Batman’daki Raman aşiretinin ağaları Mala Hacı Abdullah ailesi ile bağlantı kurulur.

Tarihsel Göçler ve Yayılım

Aliki Aşireti, konar-göçer (koçer) yaşam tarzı nedeniyle geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Ana göç döngüsü:
Yaz: Serin yaylalara, Bitlis, Muş, Van bölgelerine çıkarlar.
Kış: Sıcak bölgelere, Batman, Mardin havzasına inerler. Yerleşik kollar:
Kerboran (Dargeçit) yöresi: Güney ve güneydoğusunda yoğun olarak yaşarlar.
Batman-Beşiri: 40’a yakın köy ve mezrada yerleşiktirler.
Diğer iller: Bitlis, Siirt, Kurtalan, Diyarbakır, Muş, Nusaybin, Tatvan, Hizan, Van, Erciş.
Suriye: Sınır ötesinde de kolları vardır.
Estel’in batısı: Bir kolu daha sonra Estel’in batısına göç etmiştir.

Dil, İnanç ve Sosyal Yapı

Dil: Kürtçenin Kırmançî (Kurmanci) lehçesi konuşulur. Tüm kollar Kurmanci'dir, Zazaca konuşan kolu yoktur. İnanç: Sünni, Şafii Müslümandır. Bölgedeki Şafii çoğunlukla uyumludur. Nakşibendi tarikatı etkisi görülür. Sosyal özellikler: Misafirperverlikleriyle tanınırlar. Genelde akraba evliliği tercih edilir. Bu, aşiret bağlarını güçlü tutar. Aşiret dayanışması ve kan davası kültürü 20. yüzyıla kadar etkiliydi.

Önemli Şahsiyetler ve Kollar Arası Bağlantılar

Aliki Aşireti, bölgedeki dini ve siyasi liderlerle akrabalık bağları kurmuştur: 1. Şeyh Said İsyanı Bağlantısı: Şeyh Said’in dedesi Şeyh Ali Septi’nin Aliki aşiretinin Cindiki koluna mensup olduğu rivayet edilir. Bu, aşiretin Nakşibendi-Halidi şeyh aileleriyle olan bağını gösterir. 2. Suriyeli Şeyh Ailesi: Suriyeli Şeyh Ahmed Xıznewi ailesinin de Aliki kökenli olduğu söylenmektedir. Xıznewi tekkesi, Suriye-Kamışlı hattında etkili bir Nakşibendi merkezidir. 3. Raman Aşireti Bağlantısı: Batman’daki Raman aşiretinin ağaları Mala Hacı Abdullah ailesi, Mir Yakup’un çocuklarıyla bağlantılı kabul edilir. Bu, iki aşiret arasında tarihi ittifak olduğunu gösterir.

Yerleşim Birimleri: Köyler ve Bablar

Aşiret, "Bab" denilen büyük aile kollarına ayrılır. Her babın kendi köyleri vardır.

Kerboran’daki Köyler

Goliyé Kur, Dilan, Guruza, Bakvan, Zıngılok, Dike, Pilisiye.

Estel’in Batısındaki Köyler

Mıkré, Nibilé, Hevediné.

Beşiri’deki Bablar ve Köyleri

Bab (Kabile)	Köyler
Mala Dibo	Dusadek, Gundike Gule, Eynkerm, Memika, Silexer, Mizareş, Hope, Kumaro
Mala Remo	Hope, Ezka Jorî, Derdîvin, Baximze, Zewika Xaço, Ezka Xwar
Mala Sino	Derahemzo, Sine
Cindika	Zengaya Mamo, Germik, Zuxir, Hijirok, Hope, Cinesker
Katixoka	Barisil, Zewa Elika
Axika	Cinesker, Şihe, Hope

Not: Hope köyü birden fazla babda geçer. Bu, köylerin ortak kullanımı veya akrabalık bağını gösterir.

Günümüzdeki Durum: Siyaset, Ticaret ve Dernekleşme

Aliki Aşireti, modern dönemde aşiret kimliğini korurken şehirleşmiştir. Dernekleşme: Alikan Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği Malatya’da faaliyet göstermektedir. Dernek, aşiret mensupları arasında dayanışma, eğitim bursu ve kültürel etkinlikler düzenler. Siyaset: Aşiret, siyasette etkin olmuş, Batman ve Siirt’ten milletvekilleri çıkarmıştır. Yerel seçimlerde aşiret oyları belirleyicidir. Ticaret: Batman ve Diyarbakır’da iş dünyasında etkilidirler. İnşaat, petrol, nakliye sektörlerinde aşiret mensubu işadamları vardır. Göç: 1990'lardan sonra İstanbul, Ankara, İzmir, Mersin'e yoğun göç olmuştur. Avrupa'da da diaspora vardır.

Akademik Değerlendirme

Aliki Aşireti, Mardin-Batman-Bitlis üçgeninin tipik sınır aşiretidir. Brukan bağlantısı tartışması, Kürt aşiretlerinin konfederasyon yapısını ve kimlik siyasetini gösterir. Önemli noktalar:
1. Köken Belirsizliği: Brukan kolu mu, ayrı kadim halk mı? Sözlü tarih vs akademik tez çatışır.
2. Koçer Kimlik: Yaz-kış göçü, aşiretin ekonomik temelini oluşturur. Yerleşikleşme 1950 sonrası.
3. Dini Bağlar: Şeyh Said ve Xıznewi bağlantısı, aşiretin Nakşibendi ağındaki yerini gösterir.
4. Bab Sistemi: Mala Dibo, Mala Remo gibi bablar, aşiretin alt-soy örgütlenmesini yansıtır.
5. Modernleşme: Dernek, milletvekili, ticaret. Aşiret modern devletle uyum sağlamış. Aşiret, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişte toprak, siyaset ve kimlik mücadelesinin örneğidir. Mir Yakup'tan Mala Hacı Abdullah'a uzanan soy, aşiretin sürekliliğini gösterir.

Kaynakça

1. Tan, Altan. Turabidinden Berriyeye: Kürt Aşiretleri ve Aşiretler Arası İlişkiler. İstanbul, 2011.
2. Memedé Kazım. Yerel derlemeler ve sözlü tarih kayıtları.
3. Banlı, Evrim. “Alikan Aşireti Üzerine Bilgilendirme”. Yerel katkılar.
4. Aşiretler Raporu. 1987.
5. BOA, Dahiliye Nezareti, Mardin ve Bitlis Vilayetleri Aşair Kayıtları.
6. Van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh, Devlet.