Kürtler Ve Hristiyanlık Hakkında Bir Araştırma

 

Giriş: Kürt Coğrafyasında Hristiyanlığın İlk İzleri

Hristiyanlığın Kürdistan’daki tarihi, Anadolu ve Mezopotamya’nın erken dönem misyon faaliyetleriyle örtüşür. M.S. 2. yüzyıla gelindiğinde Kapadokya, dünyadaki ilk büyük Hristiyan topluluklarından birine ev sahipliği yapmaktaydı. Eusebius, Ecclesiastical History’de Kapadokya’yı “bacaklarının kırıldığından” ve uzun sürgünlerden bahseder; Dio Cassius ise M.S. 150-235 arasında bölgede yaşayan Dio Caesarea piskoposundan söz eder.

Dio Cassius’un aktardığına göre Roma İmparatoru Marcus Aurelius’un Melitene lejyonu tamamen İsa’ya inanmaktaydı ve bu lejyonun büyük kısmı Kapadokya Kürtlerinden oluşuyordu. Bu kayıt, Kürt nüfusun Hristiyanlıkla M.S. 2. yüzyılda kitlesel temasını gösteren en erken kaynaklardan biridir.

2. Adiabene Krallığı ve Erken Hristiyanlaşma

M.S. 1. yüzyılda günümüz Erbil merkezli Adiabene Krallığı ailesi Yahudilikten Hristiyanlığa geçmiştir. Başkent Arbela, Part dönemine ait dinsel arşivleriyle Orta Kürdistan tarihi için kritik bir merkezdir. Yahudi halefleri gibi Kürt Hristiyanlar da arşiv ve kayıtlarda dili olarak Aramice kullanmıştır.

Sasani Pers İmparatorluğu döneminde Hristiyanlara yapılan zulüm Kürdistan’a kadar yayılmış; ancak 6. yüzyılda Roma ve Kostantinopol ile bağların kesilmesiyle Nasturi Kilisesi M.S. 440’ta Aziz Nestorius tarafından kurulmuş ve Kürt coğrafyasında görece güvenli bir alan oluşturmuştur. 7. yüzyılda İslam’ın gelişine kadar Kürdistan nüfusunun çoğunluğunu Hristiyanlar oluşturuyordu.

3. Coğrafi Dağılım: Nasturi, Süryani ve Ermeni Etkileşimi

Anadolu Kürtleri Hristiyanlığa farklı tepkiler vermiştir. Batı Pontus, Orta Anadolu’nun kuzeyi ve Kapadokya Kürtleri 7. yüzyıldan önce Hristiyanlığı kabul etmiştir. Buna karşılık Doğu Kilikya, Komagene ve Fırat’ın doğusundaki Kürtler din değiştirmeye direnmiş ve Bizans baskılarına pahalıya ödemiştir.

Ortaçağ’da Hakkâri, Cudi Dağı ve Musul çevresindeki Hristiyan Kürtler, Neo-Aramice konuşan Sami topluluklarla ittifak kurmuş ve Asuri Hristiyanları adını almıştır. 10. yüzyılda Marco Polo, Musul’un dağlık kısımlarında “Kürt adı verilen bir soyun insanları” arasında Hristiyanların bulunduğunu yazar; ancak Nasturi ve Yakubi kolundan ayrı tutar.

Mes’udî ise 943’te yazdığı Muruc al-Dhahab’da 16 büyük Kürt aşiretinden ikisinin tamamen Hristiyan olduğunu belirtir: Yakubi ve Jurakanlılar. Bu iki aşiret Cudi Dağı çevresinde yaşamaktaydı ve nüfusun 1/8’ini, yani %12.5’ini oluşturuyordu.

4. Bizans ve İslam Dönemi: Sürgünler, Asimilasyon ve Kimlik Değişimi

Bizanslılar 8-9. yüzyıllarda Hristiyan olmayan nüfusu zorlayarak sürgün yoluna gitmiş, Kilikya ve Kapadokya’daki tüm Kürtler sürülmüştür. İslam’ın yayılmasıyla Hristiyanlık Kürdistan’da küçülüp izole olmuş, Kürt Hristiyanlar zamanla Asuri kimliğine yönelmiştir. Komşu Sami Hristiyanlarla beraber yeni bir etnik aidiyet gelişmiş; Neo-Aramice dil konuşan Sami ve Kürt topluluklar “Asuri” şemsiyesi altında birleşmiştir.

Şerefname yazarı Şeref Han Bitlisi, Hakkâri bölgesinde “Asuriler”den söz eder ve bu bölgeyi Mes’udî’nin belirttiği Kürt Hristiyan bölgeleriyle uyumlu görür. 15. yüzyıla kadar Kürtler misyonerlikle Hristiyanlığa kazandırılmış; Papa Subhalamaran’ın çalışmaları 1956’da yayımlanmıştır.

5. Modern Dönem: Misyonerlik, Etnik Algı ve Güncel Durum

18-19. yüzyılda Avrupa ve Amerika’dan Kürdistan’a misyonerler gönderilmiş, sözlük çalışmaları ve dini metin çevirileri yapılmıştır. Ancak Hristiyanlığı kabul eden Kürtler, Ermenice ve Neo-Aramice dilini konuşmaya başlayınca etnik gruplar içinde sayılmışlardır.

Osmanlı’nın yıkılışıyla Batı ve Kuzey Kürdistan’da sadece Kürtçe konuşabilen çok sayıda Hristiyan, Fransız mandası döneminde “mutlaka Ermeni oldukları” söylenerek asimile edilmiştir. G. R. Driver 1922’de “bir Kürt Hristiyanlığı kabul ettiğinde genellikle Nesturi Kilisesi’ne döner” der; ancak G. Asatrian bunun etnik Kürtler için geçerli olmadığını, söz konusu kişilerin kurdofon Asuri veya Ermeniler olduğunu vurgular. 

Yine de 19-20. yüzyıl seyahatnamelerinde Kürt Hristiyan aşiretlerinden bahsedilir. Tur Abdin’de Haweri Aşireti’nden 900, Pinyaniş Aşireti’ne bağlı 500 Hristiyan aile bulunduğu Sykes tarafından 1908’de rapor edilmiştir. 

Günümüzde Kürt Hristiyan nüfusuna dair net veri yoktur. Asuri, Keldani ve Protestan kiliselerine bağlı Kürtler Türkiye, Irak, Suriye ve diasporada yaşamaktadır. Irak Kürdistan Bölgesi’nde Hristiyanlar siyasete katılmakta, ev ve kilise inşası için hükümet programlarından faydalanmaktadır. 

6. Tartışma: “Kürt Hristiyan” Kimliği Sorunu

Literatürde iki görüş öne çıkar:

1. Entegrasyon Tezi: Kürt aşiretleri içinde Hristiyan gruplar vardı; zamanla dilsel ve mezhepsel asimilasyonla Asuri/Ermeni kimliğine geçtiler.
2. Etnik Ayrım Tezi: Asatrian ve Driver, “etnik Kürtler arasında Hristiyan grup hiç olmamıştır” der; Hristiyan olarak kaydedilenler aslında Kürtçe konuşan Asuri ve Ermenilerdir. 

Marco Polo, Mes’udî ve Yakut al-Hamawi gibi ortaçağ kaynakları “Kürt Hristiyan” ibaresini kullanırken, modern etnisite tanımlarıyla birebir örtüşmeyebilir. Bu nedenle “Kürdistanlı Hristiyan” ile “etnik Kürt Hristiyan” ayrımını yapmak gerekir. 

7. Sonuç

Kürdistan, Hristiyanlığın en erken yayıldığı bölgelerden biridir. Kapadokya lejyonları, Adiabene Krallığı ve Nasturi Kilisesi, Kürtlerin Hristiyanlıkla 2. yüzyıldan itibaren temasını gösterir. Bizans sürgünleri, İslamlaşma ve 20. yüzyıl ulus-devlet politikaları Hristiyan Kürt nüfusunu azaltmış, kalan gruplar ise Asuri, Keldani veya Ermeni kimlikleri altında varlığını sürdürmüştür. Günümüzde misyonerlik faaliyetleri ve bireysel ihtidalarla Kürt kökenli Protestan topluluklar ortaya çıksa da sayıları sınırlıdır. 

---

Kaynakça - APA 7 Format

1. Izady, M. R. Kürtler: Bir El Kitabı. İstanbul: Doz Yayınları. [Dosyadan alıntı: s. 290-293]
2. Eusebius. Ecclesiastical History, VI.xii.1. Aktaran: Izady, s. 290.
3. Dio Cassius. Roma Tarihi, LXXII.ix.3-4. Aktaran: Izady, s. 290.
4. Mes’udî. Muruc al-Dhahab [M.S. 943]. Beyrut, 1966, I.251. Aktaran: Izady, s. 291.
5. Marco Polo. Seyahatname, I.vi. Aktaran: Izady, s. 291.
6. Driver, G. R. (1922). "The Religion of the Kurds". Bulletin of the School of Oriental Studies, 2(2). Aktaran: Asatrian, 2009.
7. Asatrian, G. (2009). "Prolegomena to the Study of the Kurds". Iran and the Caucasus, 13, 1-58.
8. Zaken, M. (2007). Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan. Brill..
9. Teule, H. (2011). "Christians in Iraq: An Analysis of Some Recent Political Developments". Der Islam, 88(1)..
10. Wikipedia Contributors. "Kurds: Religion". Wikipedia, The Free Encyclopedia.