BUVEYHİ, BÜVEYHAN AŞİRETİ

Büveyhîler (Bûwêyhan) Devleti: 10. ve 11. Yüzyıllarda Ortadoğu'da Kürt Kökenli Bir Hanedanlık

10. yüzyılda Güneydoğu Kürdistan'da Deylem kökenli üç kardeş, Ali ibn Buwaih (İmâdü'd-Devle), Hasan ibn Buwaih (Rüknü'd-Devle) ve Ahmed ibn Buwaih (Muizzü'd-Devle) tarafından 934 yılında temelleri atılan Büveyhîler Devleti, Orta Doğu tarihinde önemli bir yere sahiptir. Babaları Buwaih b. Şucâ'dan (Bavê Şûce) dolayı bu hanedanlığa Büveyhîler adı verilmiştir. Hanedan üyeleri, Şahanshah (Şahînşah) unvanını kullanmış ve zamanla Şiilik mezhebinin önemli merkezlerinden biri haline gelmişlerdir.

Deylem Kökenleri ve Genişleme

Büveyhîler, Hazar Denizi'nin güneybatısındaki dağlık Deylem bölgesinde yaşayan, Zerdüşt kökenli bir Kürt aşireti olan Bâzencânîler'e mensupturlar. Bu kardeşler, Abbâsî Halifeliği'nin zayıfladığı bir dönemde hızla güç kazanmışlardır. Kısa sürede egemenlik alanlarını güneyde İsfahan ve Şiraz'a, kuzeyde ise Hemedan ve Hazar Denizi kıyılarına kadar genişletmişlerdir. Bu hızlı yükseliş karşısında, Bağdat'taki Abbâsî Halifesi Ebû Mansûr Muhammed el-Kâhir Billâh, Büveyhîlerin artan gücünü tanımak zorunda kalmıştır. Nitekim ilerleyen yıllarda, halifeliğin merkezi olan Bağdat da 945 yılında Muizzü'd-Devle Ahmed'in kontrolüne girmiş ve Abbâsî halifeleri Büveyhî emirlerinin siyasi vesayeti altına girmişlerdir.

Yönetim Biçimi ve İç Dinamikler

Büveyhîler, devlet yönetiminde genellikle üçlü bir bölgelendirme stratejisi izlemişlerdir. Kardeşler, Deylem, Rey ve Güney Kürdistan (Ahvaz, Fars ve Kirman bölgeleri) merkezli ayrı ayrı idari bölgeler kurarak devleti yönetmişlerdir. Bu durum, hanedan üyeleri arasında zaman zaman güç mücadelelerine yol açsa da, genel olarak bir denge sağlamıştır. 1062 yılında ise, Şahbankara Kürt aşiretinden Lorî Fedlawîler (Fadlûyeler) gibi yerel güçler de yönetimde söz sahibi olmuşlardır. Bu Lorî Fedlawîler, daha sonra 1156-1424 yılları arasında varlığını sürdüren Fadlûye Kürt Devleti'nin ataları olarak kabul edilmektedir.

Kültürel ve Sanatsal Gelişim

Büveyhîler dönemi, sürekli iç çatışmalar ve dış tehditlerle dolu olduğu için, genel olarak kültürel ve sanatsal alanda sınırlı bir gelişim göstermiştir. Devlette daha çok savaş kültürü ve askeri yapılanma ön planda olmuştur. Ancak, hanedanlığın en parlak dönemlerinden biri, Adudü'd-Devle Fana Hüsrev'in (h. 949-983) hükümdarlığı sırasında yaşanmıştır. Adudü'd-Devle, Bağdat ve Şiraz'da birçok önemli yapının inşasını sağlamış, camiler, hastaneler (özellikle Bağdat'taki Bîmâristân-ı Adudî), imarethaneler, yollar ve su kuyuları yaptırarak bölgenin altyapısını geliştirmiştir. Onun himayesi altında bilim ve tıp alanında da önemli gelişmeler kaydedilmiştir.

Büveyhî Hükümdarları ve Hanedanlığın Sonu

Büveyhîler Devleti, aşağıdaki önemli hükümdarlar tarafından yönetilmiştir:

• Ali ibn Buwaih (İmâdü'd-Devle): 934-949
• Fana Hüsrev (Adudü'd-Devle): 949-983 (Hanedanlığın en güçlü dönemi)
• Şîrzil ibn Fana Hüsrev (Şerefü'd-Devle): 983-989
• Merzuban ibn Fana Hüsrev (Samsâmu'd-Devle): 989-998
• Fîrûz ibn Fana Hüsrev (Bahâü'd-Devle): 998-1012
• Ebû Şücâ' ibn Fîrûz (Sultânü'd-Devle): 1012-1024
• Ebû Kalîcâr Merzuban ibn Ebû Şücâ' (İmâdü'd-Din): 1024-1048
• Hüsrev Fîrûz ibn Merzuban (Ebû Nasr el-Melikü'r-Rahîm): 1048-1055
• Fûlad Sultan b. Merzuban (Ebû Mansur): 1055-1062

Büveyhîler Devleti'nin gücü, iç çekişmeler ve farklı Büveyhî kolları arasındaki rekabet nedeniyle zamanla zayıflamıştır. Bu zayıflık, Selçuklu Türklerinin yükselişine zemin hazırlamıştır. Nihayet, Büyük Selçuklu Emîri Tuğrul Bey, 1055 yılında Bağdat'ı ele geçirerek Abbâsî Halifeliği üzerindeki Büveyhî vesayetine son vermiş ve hanedanlığı dağıtmıştır. 1062 yılında ise Büveyhîlerin son kalıntıları tamamen ortadan kaldırılmıştır.

Kaynaklar:

Miskawayh, A. (2000). The Experiences of Nations (Tajārib al-Umam). (D. S. Margoliouth, Trans.). University of Oxford Press. Canard, M. (1986). "Buwayhids". The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume I. E. J. Brill. Frye, R. N. (1975). "The Samanids". In R. N. Frye (Ed.), The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge University Press. (Sayfa 136-161) Sourdel, D. (1960). "Deylam". The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume II. E. J. Brill. Bosworth, C. E. (1975). "The Early Ghaznavids". In R. N. Frye (Ed.), The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge University Press. (Sayfa 162-198) Kennedy, H. (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century (2nd ed.). Pearson Longman. Minorsky, V. (1953). Studies in Caucasian History. Cambridge University Press. (Lorî Fedlawîler ve Fadlûyeler üzerine bilgiler içermektedir.) Makdisi, G. (1990). The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh University Press. (Adudü'd-Devle'nin ilim ve eğitim alanındaki katkılarına değinmektedir.) Hillenbrand, R. (1999). Islamic Art and Architecture. Thames & Hudson. (Büveyhî mimarisi ve sanatına genel bir bakış sunar.) Sevim, A. (2001). Büveyhîler. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 6, Sayfa 501-503. Previte-Orton, C. W. (Ed.). (1926). The Cambridge Medieval History, Volume V: Contest of Empire and Papacy. Cambridge University Press. (Tuğrul Bey'in Bağdat'ı ele geçirmesi olayına genel tarihsel çerçevede yer vermektedir.)