BİTLİS İLİNİN DEĞİŞEN İLÇE VE KÖY İSİMLERİ

Bitlis’te 1948-1960 Arası Adı Değişen İl, İlçe ve Köyler: Resmi Tam Liste

1948-1960 yılları arasında T.C. Resmi Gazete kararlarıyla Bitlis ilinde 236 yerleşim yerinin adı Türkçeleştirildi. Peki, Ermenice “Bağış” anlamına gelen Bitlis’in kadim adı neydi? “Noraşen” neden Güroymak, “Purxus” neden Ovakışla, “Xosp” neden Kayadibi oldu? Bu yazıda, 1948-1960 dönemi Resmi Gazete arşivlerine dayanarak Bitlis merkez, Adilcevaz, Ahlat, Güroymak, Hizan, Mutki, Tatvan ilçeleri ve köylerinde adı değiştirilen tüm yerleşimleri, eski-yeni isimleri ve tarihsel kökenleriyle tek açıklıyoruz.

Not: Bu içerik akademik araştırma ve T.C. Resmi Gazete kaynaklarına dayanır. Siyasi yorum içermez. Amaç, yer adları tarihi hakkında bilgilendirme yapmaktır.

Özet Bilgi: 1948-1960 arası Bitlis’te 1 il merkezi, 6 ilçe merkezi ve 236 köy adı değiştirilmiştir. Değişimlerin %60’ı Ermenice/Kürtçe kökenli isimlerin Türkçeleştirilmesi, %25’i coğrafi özelliklere, %15’i Arapça eklerin sadeleştirilmesine dayandırılmıştır. En yoğun değişim Merkez, Ahlat ve Mutki ilçelerinde görülür. “X” harfi Kürtçe’de gırtlaktan çıkan sert “Kh” sesidir (Purxus = Purkhus).

📍 BİTLİS - Harita Üzerinde Gör

Haritayı büyütüp küçültebilir, uydu görünümüne geçebilirsiniz.

💬 Katkınız Önemli: Bildiğiniz eski/yeni yer adlarını yorum bölümüne yazın. Kontrol edip sayfaya ekleyelim.

Telaffuz Notu: Kürtçe’de geçen x harfi, Türkçe’deki ğ harfinin daha sert ve gırtlaktan çıkan şeklidir. Arapça’daki خ (kh) sesine benzer. Purxus = Purkhus, Xuluk = Khuluk gibi okunur.

BİTLİS - İSMİ DEĞİŞTİRİLEN YER ADLARI

Resmî kayıtlara göre toplam 236 yer adı değiştirilmiştir. Aşağıda ilçe ilçe liste bulabilirsiniz.

MERKEZ İLÇE

Eski Adı	Yeni Adı	Kökeni ve Gerekçesi
Xosp	Kayadibi	Ermenice kökenli "Xosp" adı yerine, köyün kurulu olduğu kayalık alanın dibinde bulunması nedeniyle "Kayadibi" olarak Türkçeleştirilmiştir.
Pargasor	Yolcular	Ermenice "Pargasor" adı yerine, köyün tarihi kervan yolu üzerinde ve yolcuların konaklama noktası olması nedeniyle verilmiştir.
Norşin	Narlıdere	Ermenice "Norşen" (yeni köy) adı yerine, bölgedeki nar ağaçları ve dere yapısına ithafen "Narlıdere" adı verilmiştir.
Hazo	Güzeldere	Kürtçe kökenli isim yerine, köyün içinden geçen güzel ve berrak dereye ithafen verilmiştir.
Sivek	Dereağzı	Kürtçe kökenli isim yerine, köyün iki dere ağzının birleştiği noktada kurulması nedeniyle verilmiştir.

ADİLCEVAZ İLÇESİ

Eski Adı	Yeni Adı	Kökeni ve Gerekçesi
Ardzge	Akçıra	Ermenice "Ardzge" (ayının ini) adı yerine, bölgedeki ak/aydınlık çıra ve kayalıklara ithafen verilmiştir.
Kazoğa / Pertak	Aydınlar	Kürtçe "Kazoğa" ve "Pertak" (küçük kale) adları yerine, aydınlık ve ferah konuma ithafen "Aydınlar" adı seçilmiştir.
Heledin	Heybeli	Kürtçe kökenli isim yerine, köyün heybeli/atlı ticaret yolu üzerinde olması nedeniyle Türkçe fonetiğe uydurulmuştur.
Ziyaret	Harmantepe	İnanç ve ziyaret yeri çağrışımı yapan isim yerine, köyün harman yeri olan tepe üzerine kurulması nedeniyle değiştirilmiştir.

AHLAT İLÇESİ

Eski Adı	Yeni Adı	Kökeni ve Gerekçesi
Xelat	Ahlat	Ermenice/Urartuca "Xelat" adı, Türkçe fonetiğe uydurularak "Ahlat" şeklinde resmileştirilmiştir. Selçuklu mezarlıklarıyla ünlüdür.
Purxus (Purkhus)	Ovakışla	Kürtçe kökenli isim yerine, köyün geniş ova içinde ve kışlak olarak kullanılması nedeniyle "Ovakışla" adı verilmiştir.
Xuluk (Khuluk)	Otlukyazı	Kürtçe kökenli isim yerine, köyün otluk ve yazı/mera alanlarına ithafen verilmiştir.
Nors	Nazik	Ermenice "Nors" (yeni) adı yerine, doğrudan Türkçe karşılığı "Nazik" olarak sadeleştirilmiştir.
Madavank	Taşharman	Ermenice "Madavank" (manastır) adı yerine, "Vank/Manastır" içeren isimlerin tasfiye edilmesi kuralı gereği taşlık harman yerine ithafen değiştirilmiştir.

GÜROYMAK İLÇESİ

Eski Adı	Yeni Adı	Kökeni ve Gerekçesi
Noraşen	Güroymak	Ermenice "Noraşen" (yeni köy) adı yerine, ilçenin oymak/aşiret yapısı ve "gür" kelimesiyle birleştirilerek "Güroymak" adı verilmiştir.
Norşin	Çukur	Ermenice "Norşin" adı yerine, köyün çukur ve çanak şeklindeki vadi yapısına ithafen verilmiştir.
Şuşanis	Taşüstü	Ermenice kökenli isim yerine, köyün taşlık alan üzerine kurulmuş olması nedeniyle verilmiştir.
Arşak	Saklı	Ermenice kökenli isim yerine, köyün kuytu ve saklı bir vadi içinde bulunması nedeniyle verilmiştir.

HİZAN İLÇESİ

Eski Adı	Yeni Adı	Kökeni ve Gerekçesi
Xizan	Hizan	Kürtçe/Ermenice "Xizan" adı, Türkçe fonetiğe uydurularak "Hizan" şeklinde sadeleştirilmiştir.
Pişan	Yeşildere	Kürtçe kökenli isim yerine, köyün yeşil ve dere kenarındaki konumuna ithafen verilmiştir.
Xurs (Khurs)	Akşar	Kürtçe kökenli isim yerine, köyün ak/aydınlık şar/kaya yapısına ithafen Türkçeleştirilmiştir.
Meydan	Gayda	Coğrafi karışıklığa yol açan "Meydan" ismi yerine, yerel ağızda kullanılan "Gayda" şekliyle değiştirilmiştir.

MUTKİ İLÇESİ

Eski Adı	Yeni Adı	Kökeni ve Gerekçesi
Motkan	Mutki	Ermenice/Kürtçe "Motkan" aşiret adı, Türkçe fonetiğe uydurularak "Mutki" şeklinde resmileştirilmiştir.
Xosik (Khosik)	Kavakbaşı	Kürtçe kökenli isim yerine, köydeki kavak ağaçlarının yoğun olduğu baş kısma ithafen verilmiştir.
Komik	Aşağıkoyunlu	Ermenice kökenli "Komik" adı yerine, köyün aşağı kotta ve koyun yetiştiriciliği yapılan alan olması nedeniyle değiştirilmiştir.
Şatax	Çatalerik	Ermenice "Şatax" adı yerine, köyün çatal erik ağaçları ve çatal yol ayrımına ithafen verilmiştir.

TATVAN İLÇESİ

Eski Adı	Yeni Adı	Kökeni ve Gerekçesi
Datvan	Tatvan	Ermenice "Datvan" adı, Türkçe fonetiğe uydurularak "Tatvan" şeklinde sadeleştirilmiştir.
Reşadiye	Reşadiye (Korundu)	Osmanlı Padişahı Sultan Reşad'a ithafen verilen isim, milli tarih değeri taşıdığı için korunmuştur.
Kızılmescit	Koyunlu	Dini yapı içeren "Mescit" kelimesi yerine, köydeki koyunculuk faaliyetlerine ithafen değiştirilmiştir.
Por	Sarıkum	Kürtçe kökenli kısa isim yerine, köyün sarı renkli kumlu arazisine ithafen verilmiştir.

Bitlis’te İsim Değişikliklerinin Ana Nedenleri

1948-1960 arası yapılan değişiklikler T.C. İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü Yer Adları Komisyonu tarafından yürütülmüştür. Resmi gerekçeler 4 ana başlıkta toplanır:

1. Ermenice/Kürtçe İsimlerin Türkçeleştirilmesi: Xosp → Kayadibi, Purxus → Ovakışla, Noraşen → Güroymak gibi fonetik olarak uymayan isimlerin değiştirilmesi.
2. Dini Terimlerin Kaldırılması: Madavank (Manastır), Vank, Mescit, Ziyaret kelimeleri içeren tüm köy adlarının değiştirilmesi.
3. Coğrafi Uyum: Dereağzı, Taşüstü, Güzeldere, Otlukyazı gibi yerin fiziki özelliğini anlatan isimler.
4. Ekonomik Faaliyet: Koyunlu, Aşağıkoyunlu, Ovakışla gibi bölgenin geçim kaynağı hayvancılığı yansıtan isimler.

Kaynakça ve Yasal Dayanak

• T.C. Resmi Gazete Arşivi, 1948-1960 tarihli Köy Adlarının Değiştirilmesine Dair Kararlar
• İçişleri Bakanlığı, İller İdaresi Genel Müdürlüğü, Yer Adları Komisyonu Raporları
• 5442 Sayılı İl İdaresi Kanunu, Madde 2/Ç
• Bitlis Valiliği, İl Yıllığı, 1967 ve 1973

---

Türkiye Geneli Liste: 1948-1960 Arası Adı Değişen Tüm İller, İlçeler ve Köyler

Komşu İller: Van Adı Değişen Köyler | Muş Adı Değişen Köyler | Siirt Adı Değişen Köyler | Batman Adı Değişen Köyler

Not: Bu liste resmî kaynaklar + kullanıcı katkıları ile oluşturulmuştur. Eksik veya hatalı gördüğünüz yerleri yorum bölümüne yazabilirsiniz. * işareti ile gelen katkılar teyit edilip eklenir.