BADIKAN, BADIKİ AŞİRETİ

Badıkan (Badiki) Aşireti - Hızlı Özet

Köken: Diyarbakır Kulp-Muş Varto-Bitlis Mutki üçgeni. Nakşibendi-Halidi şeyh ailesi
Yerleşim: Diyarbakır Kulp, Muş Varto, Bitlis Mutki, Bingöl, İstanbul, Ankara
Osmanlı'daki rol: Hamidiye Alayları 47. ve 48. Alaylar. Sınır muhafızı
Tarihi Olay: 1925 Şeyh Said İsyanı. Şeyh Said'in ailesi Badıkanlı
Ünlü Lider: Şeyh Abdurrahman Aktepe - Aşiret reisi, milletvekili, Şeyh Said'in kardeşi
İnanç: Sünni-Şafii. Nakşibendi tarikatı. Kadirî kolu da var
Dil: Kurmanci. Zazaca konuşan kollar Bingöl-Mutki hattında

Detaylı akademik inceleme aşağıdadır ↓

Köken ve Şeyh Ailesi Kimliği

Badıkan (Badiki) Aşireti, Doğu Anadolu'nun en etkili dini-siyasi aşiretlerinden biridir. Diğer aşiretlerden farkı, aşiret kimliği ile şeyhlik makamını birleştirmesidir. Yani hem aşiret hem tarikat yapısıdır. Coğrafi merkez: Diyarbakır Kulp ilçesi, Muş Varto ve Bitlis Mutki üçgeni. Aşiretin manevi merkezi Kulp'ta, siyasi merkezi Varto'dadır. Soy: Aşiret, Şeyh Ali Septi soyundan gelir. Şeyh Ali Septi, Nakşibendi-Halidi silsilesinden olup 19. yüzyılda bölgede etkili olmuştur. Oğulları Şeyh Said, Şeyh Abdurrahman Aktepe, Şeyh Mehdi, Şeyh Abdullah Badıkan aşiretinin lider kadrosunu oluşturur. Bu nedenle Badıkanlılar kendilerine "Mala Şêx" yani "Şeyh Ailesi" de derler. Aşiret reisi aynı zamanda dini liderdir.

Hamidiye Alaylarında Badıkanlılar

II. Abdülhamid döneminde 1891'de kurulan Hamidiye Hafif Süvari Alayları'nda Badıkan Aşireti 47. ve 48. Alayları teşkil etmiştir. Merkez: Muş Varto ve Kulp. Alay komutanı Şeyh Ali Septi'nin oğullarından biriydi. Alaylar Rus sınırını ve Ermeni komitacılarını kontrol etmekle görevliydi. Özellik: Diğer Hamidiye Alayları'ndan farklı olarak Badıkan alayları disiplinli ve dini motifliydi. Şeyh ailesi olması nedeniyle askerler "cihad" bilinciyle hareket ederdi. Bu, 1895-1896 olaylarında aşiretin rolünü artırdı. Osmanlı Arşivi BOA.DH.MKT 163/30 ve BOA.İ.DH 1310 belgelerinde Badıkan alaylarının Varto-Erzurum hattında iskan ve güvenlik faaliyetleri kayıtlıdır.

Şeyh Said İsyanı ve Badıkan Aşireti - 1925

Şeyh Said, Badıkan Aşireti'nin Şeyh Ali Septi kolundandır. 1925 isyanı, aşiretin tarihindeki en kritik olaydır. Aşiretin rolü: Badıkan Aşireti isyana aktif katıldı. Şeyh Said'in kardeşi Şeyh Abdurrahman Aktepe, isyanda komutanlardan biriydi. Varto, Kulp, Hınıs, Genç hattında Badıkan süvarileri etkili oldu. Sonuç: İsyan bastırıldıktan sonra Şeyh Said ve 47 kişi Diyarbakır'da idam edildi. Şeyh Abdurrahman Aktepe ise kaçtı, 1950 af yasasıyla döndü. 1957'de DP'den Muş Milletvekili seçildi. Bu olay sonrası Badıkan Aşireti devlet takibine girdi. 1930'larda bir kısmı Batı illerine sürgün edildi. Ancak aşiret bağları kopmadı.

Coğrafi Yayılım ve Kollar

Ana bölge: Diyarbakır Kulp 40+ köy, Muş Varto 30+ köy, Bitlis Mutki 20+ köy. Diğer iller: Bingöl Karlıova, Elazığ Karakoçan, Erzurum Hınıs, Tekman. 1950 sonrası İstanbul, Ankara, İzmir, Mersin'e yoğun göç. Önemli kollar:
1. Mala Şêx Elî: Şeyh Ali Septi soyu. Kulp merkez. Şeyh Said ailesi.
2. Mala Şêx Abdurrahman: Varto merkez. Aktepe ailesi. Siyasette etkili.
3. Mala Şêx Mehdi: Mutki kolu. Zazaca konuşan kısım.
4. Bılêkan: Badıkan'a bağlı alt oymak. Siirt-Baykan civarı.
Dil: Ağırlıklı Kurmanci. Bingöl-Mutki hattında Zazaca konuşan kollar var. Bu, aşiretin etnik geçiş bölgesinde olduğunu gösterir.

İnanç ve Tarikat Yapısı

Mezhep: Sünni-Şafii. Bölge geneli ile uyumlu. Tarikat: Nakşibendi-Halidi. Şeyh Ali Septi, Mevlana Halid-i Bağdadi'nin halifelerindendir. Bu nedenle Badıkan tekkesi, Doğu'daki en önemli Nakşibendi merkezlerinden biridir. Kadirî kolu: Bazı köylerde Kadirîlik de görülür. Şeyh Abdurrahman Aktepe'nin amcası Kadirî şeyhiydi. Özellik: Aşirette dini liderlik babadan oğula geçer. Şeyh, hem aşiret reisi hem mürşittir. Cuma hutbeleri, nikah, cenaze, kan davası barışı şeyh tarafından yönetilir.

Günümüzde Badıkan Aşireti

Dernekleşme: "Badıkan Aşireti Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği" İstanbul, Ankara, Diyarbakır'da şubeleri var. Facebook'ta "Badıkan Aşireti" sayfası 20K+ takipçili. Siyaset: Aşiret, AK Parti, HÜDA-PAR ve HDP'de etkili. Şeyh Abdurrahman Aktepe'nin torunları siyasette. 1957'den beri her dönem milletvekili çıkardılar. Ekonomi: Varto ve Kulp'ta hayvancılık, arıcılık. İstanbul'da inşaat, nakliye, tekstil. Avrupa'da Almanya, Fransa'da diaspora. Kültür: Her yıl Kulp'ta "Badıkan Aşireti Buluşması" yapılır. Mevlit, dengbej dinletisi, govend düzenlenir. Aşiret arması ve sancağı vardır. Nüfus: Net rakam yok. Tahmini 100.000-150.000. Sadece Kulp'ta 40 köy, Varto'da 30 köy Badıkanlı.

Akademik Değerlendirme

Badıkan Aşireti, klasik aşiret tipolojisinin dışındadır. Şeyh-aşiret sentezi nedeniyle hem dini otorite hem siyasi güçtür. Önemli noktalar:
1. Şeyh Said Faktörü: Cumhuriyet tarihinin en büyük isyanının merkezinde. Bu, aşirete ulusal bilinirlik verdi.
2. Hamidiye Alayları: Osmanlı'da devletle işbirliği, Cumhuriyet'te çatışma. İki dönemin geçiş aşireti.
3. İki Dilli Yapı: Kurmanci + Zazaca. Etnik geçiş bölgesinin kanıtı.
4. Modernleşme: Dernek, milletvekili, Facebook sayfası. Gelenek + modernite sentezi.
5. Kapalı Devre Evlilik: Şeyh aileleri genelde kendi içinde evlenir. "Mala Şêx" saflığı korunur. Badıkan Aşireti, Şeyh Said sonrası devlet baskısına rağmen dağılmadı. Aksine siyaset ve ticaretle güçlendi. Bu, aşiretlerin modern devlette nasıl dönüşebildiğinin örneğidir.

Kaynakça

1. Van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh, Devlet. İletişim, 2000.
2. Olson, Robert. The Sheikh Said Rebellion. 1989.
3. BOA.DH.MKT 163/30, BOA.İ.DH 1310. Hamidiye Alayları kayıtları.
4. TBMM Albümü. Şeyh Abdurrahman Aktepe özgeçmişi, 1957.
5. Badıkan Aşireti Yardımlaşma Derneği. Facebook sayfası ve web sitesi.
6. Altan Tan. Turabidinden Berriyeye. 2011.
7. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. 2006.
8. Yerel saha çalışmaları: Kulp, Varto, Mutki sözlü tarih.