İç Anadolu'daki Kürt varlığı hakkında iki anlatı dolaşıyor. Birincisi "Yavuz Sultan Selim sürdü, hepsi o zaman geldi" diyor. İkincisi "Yavuz'la alakası yok, hepsi 19. yüzyılda geldi" diyor. Gerçek, aradaki 400 yıldır.

Bu makale, Yavuz dönemini (1512-1520) doğrudan büyük ölçekli bir zorunlu sürgün politikası olarak değil, Çaldıran Savaşı (1514) sonrası Safevi (Kızılbaş) tehdidine karşı sınır güvenliği, aşiret kontrolü ve demografik denge politikalarının parçası olarak ele alır. İç Anadolu'ya yönelik yerleşimler 16. yüzyıldan başlayıp 17.-19. yüzyıllarda yoğunlaşan konar-göçer iskân politikalarının, özellikle II. Mahmud ve Tanzimat döneminin sonucudur.

1. Tarihsel Bağlam ve İskân Süreci

1.1 Yavuz Dönemi ve İdris-i Bitlisî İttifakı

Çaldıran sonrası Safevilere karşı Sünni Kürt beyleri (Bitlis, Hizan, Hasankeyf, İmadiye, Cizre vb.) Osmanlı'ya iltihak etti. İdris-i Bitlisî'nin çabalarıyla birçok aşiret beyine yurtluk/ocaklık statüsü verildi 1 2. Başta Bitlis Hakimi Şerefüddin Bey, Hizan Meliki Emir Davud, Hısn-ı Keyfa Emiri Eyyubilerden II. Halil, İmadiye Hakimi Sultan Hüseyin olmak üzere 25-30 Kürt beyi (ümeray-ı Ekrad) Osmanlı'ya itaat arzusunu bildirdi. Amasya Anlaşması (1514) ile beyliklerin özerkliği, verasetle yönetim ve padişah fermanıyla teyit esasları kabul edildi 3.

İç Anadolu'ya yönelik hareketler, sınır boylarından (Diyarbekir, Malatya, Harput, Elazığ hattı) batıya doğru konar-göçer grupların yayılması ve kontrollü iskânla bağlantılıdır. Amaç üçlüdür: Alevi/Kızılbaş nüfusu dengelemek, göçebeleri denetim altına almak ve verimli toprakları iskân etmek.

1.2 Sonraki Süreç — Celali'den Tanzimat'a

16.-18. yüzyıllarda Reşvan ve Canbeg gibi gruplar yaylak-kışlak (Kulu/Cihanbeyli - Çukurova/Adana hattı) düzeninde yaşadı. 19. yüzyılda, özellikle 1840'lar-1850'ler zorunlu iskânla (Aşayir-i Seb'a / Yedi Aşiret Kaymakamlığı gibi idari yapılar) yerleşik hayata geçirildiler.

Celali isyanları sonrası (16. yüzyıl sonu-17. yüzyıl) boşalan topraklara konar-göçer grupların (Doğu Anadolu/Güney Azerbaycan menşeli) yayılması, 17.-18. yüzyıl iskân politikaları ve 19. yüzyıl zorunlu yerleştirmeler bu sürecin katmanlarıdır. 1850'lere gelindiğinde Haymana-Cihanbeyli sahası menşei aslen Anadolu'nun doğusu veya Güney Azerbaycan olan konar-göçerler ile dolmuş durumdaydı 4.

Tanzimat-ı Hayriye'nin ilanı (1839) ile devlet konar-göçer teşekkülleri kontrol altına alıp diğer vatandaşlar gibi aynı idari sisteme dahil etmeyi hedefledi. Bu doğrultuda, özellikle 1850'lere doğru Cihanbeyli-Haymana sahasındaki topluluklar Aşayir-i Seb'a Kaymakamlığı yani Yedi Aşiret Kaymakamlığı adı altında müstakil bir kazaya/kaymakamlığa dönüştürülerek merkezden atanan idarecilerle yönetilmeye başlandı. Bu gelişme, Alişan Bey gibi bölgede nüfuz sahibi aşiret ağalarının aleyhine oldu 5 6.

1.3 16.-18. Yüzyıl Tahrir Kayıtları

Yavuz dönemi arşivlerinde (Mühimme defterleri, tahrir defterleri) doğrudan İç Anadolu'ya toplu Kürt iskânı kaydı sınırlıdır. Buna karşılık 16. yüzyıl tahrir defterlerinde (Amid/Diyarbekir, Bozok, Ankara civarı) "Ekrad", "Türkman Ekradı" veya spesifik oymak isimleri geçer. Cihanbeyli/Canbeg benzeri isimler 15.-16. yüzyıl kayıtlarında küçük oba olarak (Bozulus Türkmeni içinde, Amid, Adana, Bozok hattında) görülür.

Reşvan (Rişvan) için en erken kayıtlar çok nettir: 1519 tarihli ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde 71 numarada kayıtlı Malatya Sancağı'na bağlı Behesni, Kahta, Gerger ve Hisn-i Mansur kazalarının mufassal kayıtlarını içeren tahrir defteri, ardından 1524 tarihli 123 numaralı defter ve 1536 tarihli 181 numaralı defter 7. Rişvan aşireti 16. yüzyıl başlarında Malatya sancağına bağlı Kâhta kazasında konargöçer olarak kaydedilmiş, Şam, Amik, Rumkale, Malatya, A'zaz, Urfa, Gerger, Kâhta, Behisni hattında yaylak-kışlak yapmıştır 8. Reşvan, 18. yüzyılda Osmanlı'nın en önemli konfederasyonlarından biriydi ve 1683-1741 arası Suriye'deki Osmanlı iskân şemasında merkezi yer tuttu 9.

2. Kaynaklar Nasıl Okunmalı? — Zeki Bey, Sykes ve Arşiv

2.1 Muhammed Emin Zeki Bey

Muhammed Emin Zeki Bey'in Kürtler ve Kürdistan Tarihi (Kürtçe aslı Xulasayekî Târîxê Kurd û Kurdistan, Arapça ve Türkçe çevirileri mevcut) eserinde aşiretler coğrafi bölgelere (A, B, C, D, E, F) ayrılarak ele alınır. Kitapta Doğu Kürdistan'dan batıya doğru bir sıralama vardır; tam OCR metinlerinde E yaklaşık s.368, F yaklaşık s.371 civarında yer alır 10. Zeki, Şerefname ve diğer kaynaklara dayanarak aşiret isimleri, kolları ve genel konumları hakkında özet bilgi verir; detaylı alt grup listeleri sınırlıdır.

Zeki Bey'in F için verdiği çerçeve: "Sivas, Ankara ve eski Konya vilayetlerini içine alan Sakarya ve Kızılırmak havzaları arası ve Kürdistan'ın tamamen dışında kalır." E için s.369'da 10.400 aileden oluşan Koçeri/Koçgiri aşiretinin adı geçer. Bu tanım tamamen Koçgirililere uyar.

Kitap daha çok klasik Kürdistan coğrafyasına odaklanır ve İç Anadolu detayları sınırlıdır. Osmanlı tahrir defterleri, 1851 iskân defteri, salnameler ve 19. yüzyıl gözlemleri daha ayrıntılı alt grup ve köy listeleri sunar.

2.2 Mark Sykes ve İsim Okuma Sorunu

Sykes, Kürtleri A, B, C, D, E, F şeklinde 6 bölgeye ayırır. Bilgisi Osmanlı idari personelinden, Ermeni ruhban sınıfından ve yerel muhbirlerden derlendiği için isimlerde telaffuz hatası çoktur. Akademik şerh bunu açıkça söyler: "Yazarın uzunca makalesinin verdiği tüm bilgilerin doğru olmasını beklemiyordum, bazı isimlerde telaffuz hataları da gözlemledim" 11.

Sykes "-oğlu" görünce hemen "belki Türkmen" demiş, muhbirleri "hayır Kürt" diye ısrar etmiş. İç Anadolu'da Kürtler Türkçe bitiş (-lı/-lu) benimsemiştir; bazen Kürtçe + Türkçe birlikte kullanılır (ör. Modanlı). Bu, asimilasyon / kayıt dilidir.

Sykes 1908	Zeki Bey	Bugün Kürtçe / Türkçe
Shaykh Bezeini	Şeyh Bizini	Şêxbizinî / Şıhbızın
Khalkani	Halikan	Xelîkan / Xalikan
Judi Kanli	Cudikan	Cûdikan
Janbekli	Canbek	Canbeg / Canbegî
Khatun Oghli	Hatun Oğlu	Xatûnoxlî
Makhani / Malehani	Mahani	Mifkî / Meyhanlı
Omaranli	Omaranlı	Omeranî
Seif Kani	Seyfkani	Sêfkanî
Nasurli	Nasirli	Nasirî
Tirikan	Tirikan	Têrikî
Atmanakin	Atmanlı	Etmanî / Atman
Zirikanli	Zirikanlı	Zirkî
Barakatli	Bereketli	Bêrkatî / Bereketan
Tabur Oghli	Taburoğlu	Tawira
Badeli	Badili	Badilî
Kureshli	Kureşli	Kureyşî / Kureyşan
Kochkiri	Koçgiri	Qoçgirî

2.3 Osmanlı Arşivi — Cevdet Türkay ve Tahrir Geleneği

Cevdet Türkay'ın Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu'nda Oymak, Aşiret ve Cemaatlar (Tercüman, 1979; İşaret, 2001) eseri, bu grupların "Ekrad" veya "Türkman Ekradı" tasnifleriyle kaydedildiğini gösterir 12. Yusuf Halaçoğlu'nun tahrir defterlerine dayalı listeleri aynı tasnifi teyit eder. Bazı araştırmacılar Cihanbeyli'yi Oğuz/Türkmen kökenli (Beğdili bağlantısı) kabul ederken, dil (Kurmanci), öz-kimlik ve Zeki Bey gibi Kürt tarihçilerin sınıflandırması Kürt karakterini öne çıkarır. Modern çalışmalar köken tartışmalarını (Kürt vs. Kürtleşmiş Türkmen) açık tutar; dil, gelenek ve öz-kimlik Kürt (Kurmanci) ağırlıklıdır.

3. En Kritik Arşiv Belgesi — BOA NFS.d. 3525 (1851)

3.1 Defterin Kimliği

En kritik belge BOA. NFS.d. 3525 numaralı nüfus/iskân defteridir (21 Şaban 1267 / 21 Haziran 1851 tarihli, 120 sayfa). Bu defter, Cihanbeyli-Haymana sahasındaki konar-göçer grupların detaylı kaydını tutar ve bir iskân defteri niteliğindedir 13 14.

Defterin sonunda aşiret reisleri, muhtarlar ve ileri gelenlerin imza/mühürleriyle kefaletnameler yer alır: Yerleştikleri köylerde kalacakları, öşür ödeyecekleri, ziraat ve hayvancılıkla uğraşacakları, mürur tezkiresi olmadan uzaklaşmayacakları taahhüt edilir.

3.2 Deftere Göre Yapı — 9 Aşiret/Cemaat, 103 Köy

Cihanbeyli Aşireti merkezi konumdadır ve idari olarak ona bağlı sekiz aşiret/cemaat vardır: Mikailli, Şeyhbizinli, Modanlı, Atmanlı, Hemanlı, Sehanlı (Şehanlı/Şihanlı/Şeyhganlı), Zeyveli (Ziveli) ve Geygel 15.

Toplam yaklaşık 103 köy kaydedilmiştir (Cihanbeyli'ye ait 13, diğerleri dağılımlı; Soryanlı cemaati Sehanlı + Hemanlı'yı kapsar). Yaşam sahası güney-kuzey ekseninde Konya'nın kuzeyinde kalan Bolvadin-Yunak-Cihanbeyli hattının kuzey kısımlarından başlayarak Polatlı'ya, batı-doğu ekseninde ise Afyon-Emirdağ'dan Kulu İlçesi dışarıda kalmak koşuluyla Tuz Gölü'ne kadar uzanmaktaydı 16.

Konfederasyon "genelde Kürt, kısmen de Türkmenlerden müteşekkil" diye tanımlanır 17.

3.3 Nüfus ve Meslek Yapısı

3525 üzerine yapılan tez çalışmasına göre erkek nüfus (hane reisleri) 2.900 civarındadır; kadınlar eklendiğinde toplam yaklaşık 5.800 kişi tahmin edilir. Meslek dağılımı ağırlıklı olarak rençberlik (öküzle tarım, %28,8), çobanlık (%14,2), koyun sahibi/tüccar, deve sahibi ve karma (tarım + hayvancılık) şeklindedir.

Bu rakamlar, 1851'in bir "sayım" değil, bir "iskân ve kefalet kaydı" olduğunu hatırlatır: Çadırlı, mevsimlik ve deftere girmeyen nüfus sayılamamıştır. Sykes/Zeki Bey'in verdiği 50.000 gibi rakamlar da tahmindir.

3.4 Diğer İlgili BOA Belgeleri

BOA. İ.DH. 99/5008 ve benzeri Dahiliye belgeleri: İskân uygulamaları, kefalet ve idari düzenlemeler 18.
BOA. HAT. 445/22276: Tanzimat sonrası aşiretlerin merkezi idareye bağlanması, Aşayir-i Seb'a Kaymakamlığı'nın kurulması 19.
BOA. İ.MVL. serisi (ör. 00246/8927, 13/195): Aynı bağlanma süreci.
BOA. A.MKT. ve Cevdet tasnifleri: 1840'lar-1850'ler iskân emirleri, kuraklık/kıtlık nedeniyle göçler (ör. 1845 kıtlığında bazı hanelerin geçici göçü), Alişan Bey gibi reislerin nüfuzu.

1840'lara tarihlenen belgelerde Haymana'daki Şeyhbizinli ve Mikailli gibi grupların "Yediboy Aşireti" adı altında Cihanbeyli reisi Alişan Bey idaresinde olduğu ilk kez netleşir. Cihanbeyli aşiretinin reisi "mir-i aşiret" idi; Alişan Bey'in dirayetli bir şahsiyet olmasına işaret eden kayıtlar mevcuttur 20. Alişan Bey ayrıca 1840'lar-1850'lerde İstanbul'un et tedariki için Rus tüccar David Savalan ile yaşanan ihtilafta merkezi bir ekonomik aktör olarak görünür 21.

3.5 Perrot'un 1861 Gözlemi — Arşivi Sahada Teyit Eden Kaynak

Fransız arkeolog Georges Perrot, 1861 yılında Fransız eğitim bakanlığı adına mimar Edmond Guillaume ve misyonun doktoru Jules Delbet'le birlikte Yunanistan ve Küçük Asya'ya gitti. Arkadaşlarını Angora'da bırakarak, zaman zaman çevirmenliğini de yapan korumasıyla birlikte Haymana Kürtleri arasında 12 gün süren bir keşif gezisine çıktı, köylülere misafir oldu. Bu geziden elde ettiği bilgileri 1865 yılında Revue des Deux Mondes'te "Les Kurdes de L'Haimaneh" adıyla yazdı 22 23.

Perrot, 29 Eylül 1861'de Haymana'nın Katrancı Köyü'ne gider ve buranın gördüğü en büyük Kürt köyü olduğunu söyler 24. Perrot'a göre yöredeki ilk Kürtler, Haymana dolaylarındaki alçak rakımlı dağlarda görünmüşlerdir 25.

4. Ana Aşiretler, Kollar ve Alt Gruplar

4.1 Şeyhbizin / Şêxbizinî — Haymana Merkezli

En kalabalık ve karakteristik gruplardan. 16.-17. yüzyıllarda Osmanlı iskânıyla yerleştiği kabul edilir.

Köken: Ana yurt Irak'ın Süleymaniye şehrinin Bâzân ilçesi ve çevresidir. İsim "Şeyh + Bazan" bileşimidir; Bazan, Süleymaniye yakınında sürgün edildikleri bölgenin adıdır 26 27. Kermanshah çevresinde yaşarken 16. yüzyılda Safevi İsmail I tarafından Osmanlı Kerkük'üne doğru sürüldükleri, Şeyh Baziyan'ın Osmanlı-Safevi savaşında Osmanlı'yı desteklediği nakledilir. Şerefname'de Şeyhbizini Cizre aşiretlerinden biri olarak geçer; bazı sebeplerden Kerkük ve Erbil'e yönelmiş olmaları olağandır 28. 1908'de aşiretin üç kolundan en büyüğü Köysancak, Erbil ve Kerkük yakınlarındaki yarı göçebe şekilde yaşayan 4.000 ailedir.

Dil: Güney Kürtçesi / Kelhuri-Feyli, Luri-Leki özellikleri. "Şeyhbızeynice" denir. Haymana'daki Kurmanci konuşanlar anlamakta güçlük çeker — bu ayrı bir göç katmanı olduğunu gösterir. Diğer Orta Anadolu Kurmanci gruplarından dil farkı belirgindir.

3525'teki 22 Köy: Gökgöz (Şerefligökgöz + Yenice), Balçıkhisar, Kutluhan-ı Câmili, Büyükzil/Büyükzeynel, Aydoğan (Yurtbeyli), Sinanlı, Yüksüz/Büksüz/Bünsüz (Bumsuz), Dere (Dereköy), Sarıgöl, Durutlar, Ârif (Erif) vb. Çoğu günümüz Haymana (Ankara) sınırları içindedir.

Sykes'ta ve Bugün Teyitli Köyler: Sykes aile sayısı vermez, "Haymana'da her halde 30 köy" der. Bugün teyitli: Kavakköy, Yeşilköy, Dereköy, Bahçecik, İncirli, Ataköy (eski Kaltaklı), Alaçık (eski Aktepe) 29 30 31 32 33 34. Polatlı, Bala, Kırşehir, Konya (Kulu) uzantıları var.

Diğer İller: Erzurum Gölbaşı, Oltu Kısıkdere, Olur Norpet, Şenkaya Gosor (7.000 tahmin), Çorum, Amasya, Düzce, Adapazarı, Sinop Boyabat, Karabük Safranbolu, Malatya, Ağrı. Irak'ta Koysancak güneyinde 600 aile Sünni.

Varyantlar: Bezeynî varyantları; bazı kayıtlarda Şeyh Bezdeni, Şah Bastı/Şah Basdı, Bizanî. "Şeyh + Bızın (keçi) = Keçi Şeyhi" halk etimolojisi var ama Bazan yer adı daha güçlü. Seyyidlik/Abbasi soyu iddiası araştırmacılarca reddedilir.

4.2 Canbeg / Cihanbeyli — Cihanbeyli-Kulu-Haymana Ekseni

Büyük konfederasyon. Osmanlı salnamelerinde "Aşiret-i Cihanbeğli" olarak Bozok ve Konya livasında geçer. 19. yüzyılda Aşayir-i Seb'a içinde merkezi rol oynar; Alişan Bey gibi reisler etkindir.

Köken Tartışması: Diyarbakır-Mardin-Suruç (Berazî bağlantısı), Harput/Baskil hattı veya Beğdili Türkmen etkisi tartışılır. 17.-18. yüzyıl göçleri, 19. yüzyıl zorunlu iskânı. Kısmen Alevi-Sünni ayrışması görülür.

Eski Ad: Espkeşan / Hespkeşan (esp=at + keşan=çeken = Atçekenler) 35.

3525 ve Diğer Defterlere Göre Kollar: Mikailli, Şeyhbizinli (bağlı), Modanlı, Atmanlı, Hemanlı, Sehanlı/Şehanlı/Şihanlı/Şeyhganlı, Zeyveli, Geygel; ayrıca Xelkan/Xelîkan, Cudikan, Motkî/Mudkî (bazı Zaza unsurlar), Nasıran. Soryanlı Cemaati (Sehanlı + Hemanlı), Tokallı (Tökeli), Ziveli de aynı yapıdadır.

Alt Kollar — Drejan, Parçikan, Zeyve: Canbeg'in parçası. 1925 Şeyh Said sonrası Berferat bölgesinde bağlılıklarını korudukları Gello Ali Destanı'nda anlatılır 36.

Geygel Direnişi: Cihanbeyli idaresine girmemek için 1847'de devlete başvurmuş 37. Zeyveli ise Yediboy Aşireti'ne eklenen aşiret olup Çorum sınırında Kuruçay civarında da kaydı var.

Köyler: Gölyazı (Xalîkan), Günyüzü (Cudika), Yapalı (Qemera), Yeniceoba, Bulduk, Kuşça, Sülüklü, Beşışıklı, Sarıkaya, Boyalı, Zaferiye, Hatırlı, İçkışla, Hacımusalar, Kelhasan, Hacıömer Uşağı, Sinanlı.

4.3 Reşvan / Rişvan / Reşî — Konya-Cihanbeyli-Kulu ve Çevre

Yaylak-kışlak düzeninde (yaz: Kulu/Cihanbeyli; kış: Çukurova) yaşamış büyük grup. 1840'larda zorunlu iskânla yerleşikleşti.

Tam Kol Listesi (Kürtçe): Xelîkan, Sefkan, Çelikan, Çeqelan, Oxcîyan, Omeran, Bilikan, Delikan, Molikan, Kelan, Xisor, Mendolan, Zerikan, Rumiyan, Hecîleran, Bereketan, Cudikan, Mehinan, Hecîban, Xidiran, Qereçor, Terziyan, Nasiran, Mifikan 38 — 24 boy.

Köy Eşleşmeleri:

Kol	Sykes	Bugün Köy / İlçe
Halikan / Xelîkan	Khalkani 400	Cihanbeyli Gölyazı (Xalko Jêr / Dondurma), Yapalı (Qamero), Sağlık (Qolito), Taşpınar; Kulu Karacadağ (Xalko Jor), Arşıncı (Garmik)
Cudikan	Judi Kanli 200	Cihanbeyli Haremi Cütkanlı, Yapalı Cütkanlı
Ömeranlı / Omeran	Omaranli 800	Kulu Ömeranlı (Tavşançalı, eski adı Omaran), Çöpler, Beşkardeş (Torina), Altilar, Bircê, Bîrê Dirêj 39
Sefkanlı	Seif Kani 500	Kulu Celep, Kürt Oğlu, Cihanbeyli Bulduk
Nasirli	Nasurli 600	Cihanbeyli Yeniceoba, Kuşca
Zirikanlı	Zirikanli 500	Polatlı Yeni Memetli, Çankırı güneydoğusu, Samsun batısı
Bereketli	Barakatli 1.000	Kırşehir
Çelikan	—	Kulu Yeşilyurt, Şereflikoçhisar
Meyhanlı	Makhani 300	Kulu Yazı Çayırı (Mehina)
Hatunoğlu	Khatun Oghli 400	Yozgat güneyi, Milli'ye bağlı
Hacıbanlı	Hacji Banli 300	Kayseri, Yozgat, Milli konfederasyonu
Kütük Uşağı	—	Cihanbeyli Kütükuşağı
Ekecik	—	Haymana Çimen, Kandil, Cihanbeyli Büyükbeşkavak, Küçükbeşkavak

Halikan Örneği — Sykes'ın Hatasının Düzeltilmesi: Sykes "yok oldu, Rowanduz'dan" der. Halikan araştırması (Seyahâtnâme-i Hudûd 1848-52) bunun yanlış olduğunu gösterir 40. Halikan hem Reşwan hem Celali altında sınıflanır. Celali taifeleri: Halikanlı, Sakanlı, Belhkanlı, Mısırkanlı, Banuki, Canukanlı, Hasan Suranlı, Kızıl Paşuhlu. Gölyazı halkı Adıyaman-Urfa'dan geldiğini söyler, 19. yy başı kuraklıkta Çukurova'ya gidip 10 yıl sonra dönmüş 41.

Çelikan Örneği: Halep'ten Kulu'ya Çelikan çalışması (2024) bu kolun Karaköse/Ağrı-Doğubeyazıt, Malatya Çiti Çemen, Hamuk Ovası kışlaklı olduğunu gösterir 42.

1945 Listesi: Konya yöresi için Halekânlı, Cüdkânlı, Ömeranlı, Sefkanlı, Kütük Uşağı, Nasır, Meyhanlı, Cihanbeyli, Ekecik 43. 1847-1849 kayıtlarında yüzlerce hane Konya Esbkeşan (sonradan Cihanbeyli) kazasına yerleştirildi.

4.4 Diğer İlgili Gruplar

Mikailli, Atmanlı, Hemanlı, Sehanlı, Zeyveli, Geygel: Cihanbeyli altında (yukarıda).
Motikan/Motkî, Bilkî/Belikan, Hêcibî, Etmankî, Bazikî, Milan (Şakak bağlantılı), Bereketî,
Oxçiyan, Pisî, Sinemillî (bazı Alevi unsurlar), Seyfkanî: Reşvan/Cihanbeyli çevresinde dağılan kollar.
Daha küçük: Kawî, Rûtan, Zirkî, Têrikan, Sidunî, Qilorî, Doykan, Şêxbîlan vb.
Tirikan / Têrikî / Mirdêsî: Diyarbakır kuzeyinde 650 aile, güzel şal örmekle meşhur, Şerefname'de Abbasilere dayanan Buldukani ailesi. Haymana'da "Aliya Mirdêsîya" bölgesi, Eskişehir Sivrihisar'da 6 köy.
Palani: Kerkük'te 350 aile, Şirvan doğusu, Haymana Yenice (Sındıran) sakinleri Palu'dan geldiklerini söyler.
Modanlı / Motki: "Orta Anadolu'ya gelen ilk Kürt aşireti Modanlı'dır" denir. Köken Bitlis dağlık kesimi, Zaza (Dimili) kökenli. Haymana'da 6 köy. Bir kısmı Kürtçeyi unutmuş, kendini Türkmen sanan kesim var — dil kaybının en net örneği.
Sipki / Sipkan: Asıl yurt Ağrı, I. Dünya Savaşı'nda Cihanbeyli-Kulu-Haymana'ya kaçmış, 1196'ya dayandırılan kök anlatısı var, Şengal'den dağıldığı söylenir.
Şavak / Şavaklı ve Lolan: Elazığ Çemişgezek-Pertek, Tunceli, Erzincan. Canbeg-Şavak-Lolan-Kureyşan dörtlüsü olarak birlikte anılır.
Lek Kürdi: Asıl yurt Kermanşah, Lekistan. 1512'de Yavuz'a yardım ettiği, sonra Kozan'a yerleştiği öne sürülür. Kozanoğulları'nın aslında Kürt olup zamanla Türkmenleştiği tezi (Eberhard). Adana-Urfa'da "Lekler Mahallesi".
Torunlar / Mala Kosan: Kars yöresi Kürt aristokrasisi. Polatlı Köseler, Yunak Torunlar, Gölyazı'da Torunoğulları diye asilzade aile. "Beylik irsen intikal eden boylarda bey ailesi yanında torun grubu olur" — konar-göçer aristokrasisi.

Bu gruplar 19. yüzyıl ortalarında yaklaşık 100+ köyde (Ankara, Konya, Kırşehir, Aksaray, Yozgat, Kayseri hattı) meskûn hale gelmiştir. Nüfus tahminleri değişken olmakla birlikte, 20. yüzyıl başlarında on binlerce kişilik topluluklar oluşturur.

5. Erzincan-Sivas Hattı — Koçgiri ve Komşuları

Zeki Bey'in E için verdiği Koçgiri, İç Anadolu'nun doğu kapısıdır. Sykes'ın E listesi Qatar Digital Library'deki Kurdistan and the Kurds nüshasında korunmuş 44:

Kureşli: Fırat kıvrımı batısı, 2.000 aile, Kurmanci, Şii veya panteist, "yakışıklı, sakin, felsefeye meraklı, mükemmel çiftçi".
Balabranlı: Karşı kıyı, 60 aile.
Şaderli: Germali güney kıyısı, 3.000 aile, yeraltı evleri.
Badeli: Şaderli güneybatısı, 700 aile, Kurmanci Şii, bir kısmı Rowanduz yakınında, "tamamen yerleşik, güzel köyler kurar".
Eski Koçkiri: Fırat kuzey kıyısı, 400 aile.
Koçgiri: E'nin çekirdeği. 10.000 / 10.400 aile. Alt kollar Saro, Barlo, Garno, İbo (Karacaran ve Hamobad civarı). Bugünkü geniş liste: Mıstikîyan, Îbikîyan, Balikîyan, Gerniyan, Saran, Sarıki, İbiki, Omerka, Laçinan, İzoliyan, Rıçıkiyan, Mıstan, Pewruzan, Xeliliyan, Qalxanciyan, Dırêjan, İvaskiyan 45 46. İmranlı, Zara, Refahiye, Kemah, İliç, Suşehri, Divriği, Kangal, Hafik. Çoğunluk Kurmanci, bir kısmı Dimili, Alevi/Kızılbaş. Köken Horasan, Şeyh Hasanlı alt kolu 47.

6. Göç Katmanları — Tek Cümleye İndirgenemeyen 500 Yıl

Katman	Tarih	Ne Oldu?
İlk Köy	1463	Yaban Abad (Kızılcahamam-Çamlıdere) Kürtler köyü kuruldu 48
Yavuz Çerçevesi	1512-1520, Çaldıran 1514	İdris-i Bitlisi ile 25 bey ittifakı, Yurtluk-Ocaklık. Lek Kürtleri 1512'de Yavuz'a yardım iddiası. Siyasi kapı, kitlesel iskân değil.
Reşvan Tahriri	1519, 1524, 1536	Malatya-Kâhta hattında Rişvan'ın ilk tahrirleri (71, 123, 181 numaralı defterler).
Celali + Büyük Kaçgun	1595-1610, 1603-1608	Bozulus batıya, Halep-Yeni İl içe, Dulkadirli Bozok'a dağıldı. Cihanbeyli teşekkül etti 49 50
1643 Tahrir	1643	Haymana'da Şêxbizinî'nin ilk yoğun resmi kaydı (998 Numaralı).
1691'den İskân	1691-1840	Konar-göçerler iskâna tabi. Reşvan 1683-1741 Suriye iskân şemasında merkezi.
Tanzimat + 3525	1839-1851	Aşayir-i Seb'a Kaymakamlığı, 3525 Defteri ile 8 tabi aşiretli Cihanbeyli konfederasyonu resmileşti.
19. yy Yeniden Yerleşim	1800-1923	Köy kuruluşları: Kürt aşiretleri 1800'de doğudan gelmiş 51, Dipdede 1830, Celep 1839, Tavşançalı 1845, Şerefli 1863, Beşkardeş ve Karacadağ 1890 52. Yaraşlı 1662 eski köylerden. Gölyazı 1855-58.
Perrot Gözlemi	1861	Perrot 12 gün Haymana Kürtleri arasında, Katrancı en büyük Kürt köyü.
Savaş + Sürgün	1914-1925	I. Dünya Savaşı'nda Erzurum-Van-Bitlis'ten sürgün, 1925 Şeyh Said sonrası 1 milyon batıya, bir kısmı Tekirdağ'a, bir kısmı Omeranlı köyüne.

Sonuç: Yavuz kapıyı açtı, Celali dağıttı, Tanzimat yerleştirdi, savaşlar yeniden dağıttı. Aşiret ismi 1514'te de var, 1851'de de var, bugün de var — ama köyü, dili, mezhebi değişti.

7. Karışan 5 Çift

Halikan (Xelîkan) ≠ Halkan / Halkalı: Halikan Reşwan-Celali kesişimi, Gölyazı-Karacadağ. Halkan ayrı.
Cudikan ≠ Cudi + Kanlı: Cudi Dağı'ndan, "kanlı" değil.
Canbeg ≠ Cihanbeyli ilçesi sadece: İlçe adını aşiretten alır, aşiret ilçeden büyük — Polatlı-Haymana-Yunak-Sarayönü-Kadınhanı-Afyon Emirdağ'a uzanır.
Şêxbizin ≠ Seyyid / Abbasi: İsim Bazan yer adından, soy iddiası sonradan eklenmiş.
Modanlı ≠ Türkmen: Zaza/Dimili kökenli, Kürtçeyi unutan kolu Türkmen sanılmış. Sykes'ın "-oğlu = Türkmen" hatasının aynısı.

8. Bugünkü Harita ve Cumhuriyet'e Evriliş

Aşiret yapıları zamanla zayıflamış, Cumhuriyet döneminde idari köy düzenine evrilmiştir; ancak dil, akrabalık ve kültürel bağlar (özellikle Haymana, Cihanbeyli, Kulu) günümüze kadar sürmüştür.

İller: Aksaray, Ankara, Çankırı, Çorum, Eskişehir, Kayseri, Kırıkkale, Kırşehir, Konya, Nevşehir, Niğde, Sivas, Yozgat 53 54.
Kulu Kürt köyleri: Açıkuyu (Birtalik), Altilar, Arşıncı (Germik), Beşkardeş (Torina), Burnağıl, Bozan, Celep, Çöpler (Çopli), Dipdede, Gökler, Hisar, Karacadağ (Xalikan), Karacadere, Kırkpınar, Şerefli, Yazıçayır (Mehina), Yeşilyurt (Celikan), Tavşançalı (Omaro), Zincirlikuyu (Gordoğlu) 55.
Haymana Kürt köyleri: Bacihesar, Bumsuz, Bostanıgi, Havura, Dikkulak, Hacımusa, Kerpiç, Qırpolu, Sazbağları, Sebilbağlar, Sindiran, Tepeköy, Yenice, Yenicik, Yurtbeyli, Karagedik vb 56.

Kaynaklar

https://butun-asiretler.blogspot.com/

Yavuz Sultan Selimden Cumhuriyet'e İç Anadolu Kürtleri: Kökenler, Aşiretler, Kollar, Köyler ve Belgeli Göç Tarihi