Veliyanlı (Veliyan, Zor Veliyan, Şah Veli veya Veliyânlı) Aşireti, Doğu Anadolu’da özellikle Tunceli’nin Mazgirt ilçesi (Atçınar/Veliyan köyü başta olmak üzere), Kahramanmaraş, Erzincan, Bingöl ve çevresinde yerleşik bir Kürt aşiretidir. Aşiret, tarihsel olarak Horasan kökenli bir göç dalgasıyla ilişkilendirilir; bu göçün Büyük Veli Ahmed Yesevî’nin (ö. 1166) torunları veya müridleri aracılığıyla gerçekleştiği yaygın bir rivayettir. Bu görüşe göre aşiret, Orta Asya’dan (Horasan) önce Dersim’in Mazgirt (Muhundu) bölgesine yerleşmiş, daha sonra Osmanlı iskân politikaları, Moğol istilaları ve iç çatışmalar nedeniyle Kahramanmaraş civarı, Erzincan, Bingöl ve Anadolu’nun çeşitli yörelerine dağılmıştır. Bazı resmi olmayan kaynaklar ise göçün Mahmut Hayranî, Mansur ve Derviş Gevr (Seyyid Ali) önderliğinde gerçekleştiğini ileri sürer.
Köken ve Tarihî Bağlantılar
Veliyanlıların kökeni, genellikle Sasani Kralı I. Erdeşir (Nûşirevân) soyundan gelen Bermekî ailesinin bir kolu olan Dünbüllülere (Dünbüllî, Dinbillî, Denabilî) dayandırılır. Bermekîler, Abbâsî Halifesi Hârûn Reşîd dönemindeki (786–809) zulümden kaçarak Şam, Irak Kürdistanı ve Diyarbakır yörelerinde yaklaşık 240 yıl yaşamış; 1045 veya 1056 yıllarında Emir Îsâ önderliğinde İran’ın Horasan ve Sekbanabat bölgelerine göç etmişlerdir. Bu göç sırasında yaklaşık 100 bin Yezîdî aile ile birlikte Müslüman ve diğer dinlerden topluluklar da taşınmıştır. Veliyanlıların, bu göç dalgasının bir parçası olarak Dersim’e ulaştığı ve Moğol istilaları (özellikle Celâleddîn Harzemşah’ın Kürt aşiretlerine yönelik katliamlarından kaçan gruplarla birlikte) bölgeye yerleştiği tahmin edilir.
Aşiret, Zazaca (Kırmançkî) ve Kurmancî lehçelerini konuşur; mensupları genellikle Caferî-Alevî inancına mensuptur. Bir dönem Yezîdîlik inancını benimsemiş veya etkileşimde bulunmuş olabilecekleri rivayet edilse de bu konu net değildir. Günümüzde Alevî kimliği baskındır.
Tarihî Kaynaklar ve Tanım
Muhammed Emin Zeki Beg, 1930’lu yıllara ait verilere dayanarak Veliyanlıları “Kızılırmak ile Fırat nehri arasında yaşayan, Kürtçe ve Zazaca konuşan, akıllı ve kurnaz bir Kürt aşireti” olarak tanımlar. Aşireti, Kureyşanlar gibi tarımda usta kabul eder; yerleşik kesim tarımla uğraşırken, çobanlık yapan kesim siyah kıl çadırlarda göçebe hayat sürer. Günümüzde bu tablo değişmiştir; okuryazarlık oranı oldukça yüksek olup, şehirleşme ve eğitim ön plana çıkmıştır. Aşiret mensupları genel olarak saygın, itibarlı ve özellikle yabancılar konusunda aşırı misafirperverdir.
Veliyanlıların Dersim’deki Kureyşan aşiretine bağlı bir kol olduğu iddiası yaygın olsa da Varto (Şarik) şeceresinde Veliyanlıların ayrı bir kol olarak geçtiği belirtilir. Aşiret, “Zor Veliyan” ve “Şah Veli” isimleriyle de anılır. Mazgirt’in Atçınar (Veliyan) köyüne yerleştirilmelerinde Seyyid Mehmet’in torunlarının rol oynadığı rivayet edilir.
Coğrafi Dağılım ve Güncel Durum
Günümüzde Veliyanlı aşireti ağırlıklı olarak şu bölgelerde yaşamaktadır:
- Tunceli: Mazgirt (Atçınar/Veliyan köyü ve çevresi), Pertek
- Erzincan: Refahiye, Tercan
- Bingöl: Merkez, Solhan, Genç
- Kahramanmaraş ve çevresi
- Diğer iller: Malatya, Elazığ, Sivas, Erzurum (Hınıs, Tekman) ve diaspora (İstanbul, Ankara, Avrupa)
Tahmini nüfus 20.000–40.000 arasında değişir; göçler ve kentleşme nedeniyle kesin sayı belirsizdir. Aşiret, tarım, hayvancılık ve küçük ölçekli ticaretle geçinir; modern dönemde eğitim ve meslekî çeşitlilik artmıştır.
Veliyanlı aşireti, Kürt aşiretçilik geleneği içinde Horasan göçü, Bermekî-Dünbüllî kökeni, Alevî inancı ve misafirperverlik gibi özellikleriyle dikkat çeker. Aşiret, Dersim’in kültürel mozaiğinin bir parçası olarak, sözlü tarih, şecere ve göç dinamikleriyle incelenmeye değer bir yapı sunar. Araştırma devam etmektedir; ilaveler yapılacaktır.
Kaynakça
- Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname. (Türkçe çev.: M. Emin Bozarslan, 1975). İstanbul: Hasat Yayınları.
- Zeki Beg, Muhammed Emin. (1931). Kürd ve Kürdistan Tarihi. (Derleme: Solin).
- "VELİYANLI AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/veliyanli-asireti.html
- "Veliyanlı/Zor Veliyan Aşireti." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi (aşiret sayfaları). Erişim: https://www.facebook.com/groups/veliyanliasireti
- "Dünbüllü/Zazalar ve Horasan Göçü." (Tarihsiz). Kurdoloji Akademi. Erişim: https://www.kurdolojiakademi.net/wp-content/uploads/2021/11/kurt-asiretleri-gelenekleri-ve-hanedanliklari-serefname-analizi-seyfi-cengiz-1.pdf
- "Dersim Aşiretleri ve Göç Süreçleri." (2023). Bingöl Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları (derleme). Erişim: https://bingol.edu.tr/yayinlar
- Antranik Paşa. (1901). Dersim. Tiflis. (Türkçe derleme ve alıntılar).
Derleme Memedé Kazım
Araştırmalarımız sürüyor, ilave ve düzeltmeler yapılacaktır. Bu aşiret hakkında kaynağı sağlam bilgileri bizimle paylaşınız.
UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder