Veliyanlı Aşireti Kimdir? Kökeni, Tarihi ve Coğrafi Dağılımı

 Veliyanlı Aşireti Kimdir? Kökeni, Tarihi ve Coğrafi Dağılımı

Veliyanlı - Zor Veliyan - Şah Veli Aşireti: Horasan Kökenli Kürt Aşireti

Veliyanlı, Veliyan, Zor Veliyan, Şah Veli veya Veliyânlı Aşireti, Doğu Anadolu’da özellikle Tunceli’nin Mazgirt ilçesi Atçınar/Veliyan köyü başta olmak üzere Kahramanmaraş, Erzincan, Bingöl ve çevresinde yerleşik bir Kürt aşiretidir.

Tarihi Köken: Horasan Göçü ve Ahmed Yesevî Bağlantısı

Aşiret, tarihsel olarak Horasan kökenli bir göç dalgasıyla ilişkilendirilir. Yaygın rivayete göre bu göç, Büyük Veli Ahmed Yesevî’nin (ö. 1166) torunları veya müridleri aracılığıyla gerçekleşmiştir. Orta Asya Horasan bölgesinden Dersim’in Mazgirt/Muhundu bölgesine yerleşen aşiret, daha sonra Osmanlı iskân politikaları, Moğol istilaları ve iç çatışmalar nedeniyle Kahramanmaraş, Erzincan, Bingöl ve Anadolu’nun çeşitli yörelerine dağılmıştır.

Bazı kaynaklar ise göçün Mahmut Hayranî, Mansur ve Derviş Gevr/Seyyid Ali önderliğinde gerçekleştiğini ileri sürer.

Bermekî - Dünbüllî Soyu ve Yezîdî Göçü

Veliyanlıların kökeni, genellikle Sasani Kralı I. Erdeşir/Nûşirevân soyundan gelen Bermekî ailesinin bir kolu olan Dünbüllülere/Dinbillî/Denabilî dayandırılır. Bermekîler, Abbâsî Halifesi Hârûn Reşîd dönemindeki 786–809 zulmünden kaçarak Şam, Irak Kürdistanı ve Diyarbakır yörelerinde yaklaşık 240 yıl yaşamıştır.

1045 veya 1056 yıllarında Emir Îsâ önderliğinde İran’ın Horasan ve Sekbanabat bölgelerine göç etmişlerdir. Bu göç sırasında yaklaşık 100 bin Yezîdî aile ile birlikte Müslüman ve diğer dinlerden topluluklar da taşınmıştır. Veliyanlıların, bu göç dalgasının bir parçası olarak Dersim’e ulaştığı ve Moğol istilaları, özellikle Celâleddîn Harzemşah’ın Kürt aşiretlerine yönelik katliamlarından kaçan gruplarla birlikte bölgeye yerleştiği tahmin edilir.

Dil, İnanç ve Sosyal Yapı

Zazaca ve Kurmancî Konuşan Alevî Aşiret

Aşiret, Zazaca/Kırmançkî ve Kurmancî lehçelerini konuşur. Mensupları genellikle Caferî-Alevî inancına mensuptur. Bir dönem Yezîdîlik inancını benimsemiş veya etkileşimde bulunmuş olabilecekleri rivayet edilse de bu konu net değildir. Günümüzde Alevî kimliği baskındır.

Muhammed Emin Zeki Beg, 1930’lu yıllara ait verilere dayanarak Veliyanlıları “Kızılırmak ile Fırat nehri arasında yaşayan, Kürtçe ve Zazaca konuşan, akıllı ve kurnaz bir Kürt aşireti” olarak tanımlar. Zeki Beg’e göre aşiret, Kureyşanlar gibi tarımda ustadır. Yerleşik kesim tarımla uğraşırken, çobanlık yapan kesim siyah kıl çadırlarda göçebe hayat sürmüştür. Günümüzde okuryazarlık oranı oldukça yüksektir. Şehirleşme ve eğitim ön plana çıkmıştır. Aşiret mensupları saygın, itibarlı ve özellikle yabancılar konusunda aşırı misafirperverdir.

Kureyşan Bağlantısı Tartışması

Veliyanlıların Dersim’deki Kureyşan aşiretine bağlı bir kol olduğu iddiası yaygındır. Ancak Varto/Şarik şeceresinde Veliyanlıların ayrı bir kol olarak geçtiği belirtilir. Aşiret, “Zor Veliyan” ve “Şah Veli” isimleriyle de anılır. Mazgirt’in Atçınar/Veliyan köyüne yerleştirilmelerinde Seyyid Mehmet’in torunlarının rol oynadığı rivayet edilir.

Coğrafi Dağılım ve Güncel Nüfus

Günümüzde Veliyanlı aşireti ağırlıklı olarak şu bölgelerde yaşamaktadır:

Tunceli: Mazgirt Atçınar/Veliyan köyü ve çevresi, Pertek
Erzincan: Refahiye, Tercan
Bingöl: Merkez, Solhan, Genç
Diğer İller: Kahramanmaraş, Malatya, Elazığ, Sivas, Erzurum Hınıs, Tekman
Diaspora: İstanbul, Ankara, Avrupa

Tahmini nüfus 20.000–40.000 arasında değişir. Göçler ve kentleşme nedeniyle kesin sayı belirsizdir. Aşiret, tarım, hayvancılık ve küçük ölçekli ticaretle geçinir. Modern dönemde eğitim ve meslekî çeşitlilik artmıştır.

Sonuç: Dersim'in Kültürel Mozaiğinde Veliyanlılar

Veliyanlı aşireti, Kürt aşiretçilik geleneği içinde Horasan göçü, Bermekî-Dünbüllî kökeni, Alevî inancı ve misafirperverlik gibi özellikleriyle dikkat çeker. Aşiret, Dersim’in kültürel mozaiğinin bir parçası olarak sözlü tarih, şecere ve göç dinamikleriyle incelenmeye değer bir yapı sunar.

 

Kaynakça

• Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname. (Türkçe çev.: M. Emin Bozarslan, 1975). İstanbul: Hasat Yayınları.
• Zeki Beg, Muhammed Emin. (1931). Kürd ve Kürdistan Tarihi. (Derleme: Solin).
• "VELİYANLI AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/veliyanli-asireti.html
• "Veliyanlı/Zor Veliyan Aşireti." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi (aşiret sayfaları). Erişim: https://www.facebook.com/groups/veliyanliasireti
• "Dünbüllü/Zazalar ve Horasan Göçü." (Tarihsiz). Kurdoloji Akademi. Erişim: https://www.kurdolojiakademi.net/wp-content/uploads/2021/11/kurt-asiretleri-gelenekleri-ve-hanedanliklari-serefname-analizi-seyfi-cengiz-1.pdf
• "Dersim Aşiretleri ve Göç Süreçleri." (2023). Bingöl Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları (derleme). Erişim: https://bingol.edu.tr/yayinlar
• Antranik Paşa. (1901). Dersim. Tiflis. (Türkçe derleme ve alıntılar).

 

Derleme Memedé Kazım

 

Araştırmalarımız sürüyor, ilave ve düzeltmeler yapılacaktır. Bu aşiret hakkında kaynağı sağlam bilgileri bizimle paylaşınız.

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır.