Türkiye’de Kürt Aşiretlerinin İllere Göre Genel Dağılımı

 

Türkiye’de Kürt Aşiretlerinin İllere Göre Genel Dağılımı

Aşiret yapısı, Kürt toplumunun tarihsel ve sosyolojik bir özelliğidir. Günümüzde resmi idari bir karşılığı yoktur ve büyük ölçüde sosyal, kültürel ve ekonomik ilişkilerde etkisini sürdürmektedir. Aşağıdaki bilgiler, Osmanlı tahrir defterleri, akademik çalışmalar, saha araştırmaları ve tarihi kaynaklardan sentezlenerek hazırlanmıştır.

Başlıca Kürt Aşiretleri ve Ana Yerleşim Alanları

• Celali: Kurmanç kökenli, en kalabalık aşiretlerden biridir. Ağrı, Iğdır, Kars, Van, Erzurum başta olmak üzere geniş alana yayılmıştır. İran ve Ermenistan’da da kolları vardır.
• Jirki: Kurmanç, Hakkari, Şırnak, Van bölgelerinde güçlüdür. Özellikle korucu aşiret olarak bilinir.
• Ertuşi (Ertoşi): Kurmanç, Şırnak, Hakkari, Van, Siirt’te yaygındır. Beytüşşebap ve Uludere ana yurtlarıdır. Göçebe hayvancılık geleneği güçlüdür.
• Pinyanişi: Kurmanç, Hakkari, Şırnak (Yüksekova merkezli).
• Herki: Kurmanç, Hakkari ve Kuzey Irak’ta yaylacı geleneğiyle bilinir.
• Milan (Milli): Kurmanç, Türkiye’nin en büyük konfederasyonlarından biridir. Mardin, Şanlıurfa, Diyarbakır, Viranşehir çevresinde güçlüdür.
• Kiki: Kurmanç, Diyarbakır, Mardin, Batman (Midyat-Savur hattı).
• Hevidi (Hevêrki): Kurmanç, Mardin, Diyarbakır, Batman (Midyat-Hasankeyf bölgesi).
• Badikan: Kurmanç, Diyarbakır, Muş, Bingöl (Silvan, Kulp, Varto).
• Zilan: Kurmanç, Van, Ağrı, Muş çevresinde çok kolludur.
• Hasenan: Kurmanç, Van, Bitlis, Muş (Malazgirt, Bulanık, Ahlat).
• Haydaranlı: Kurmanç, Ağrı, Erzurum, Kars, Muş (Eleşkirt, Tutak).
• Bruki (Burukan): Kurmanç, Van, Ağrı, Bitlis (Erciş, Patnos).
• Şeyhbızınlı: Zaza, Bingöl, Elazığ, Tunceli, Muş, Erzurum’da en büyük Zaza aşiretlerinden biridir.
• Lolan: Zaza, Tunceli, Erzincan, Bingöl, Elazığ (Pülümür, Ovacık).
• Dersim Aşiretleri (Koçgiri, Şadili, Alan, Kureyşan, Bamasur vb.): Zaza ağırlıklı, Tunceli merkezli.
• Berazi: Kurmanç, Şanlıurfa, Gaziantep (Suruç, Birecik).
• İzol (İzoli): Kurmanç, Şanlıurfa, Adıyaman, Malatya (Siverek merkezli).
• Cibran (Cibranlı): Kurmanç, Muş, Erzurum, Bingöl (Varto, Hınıs). Şeyh Sait İsyanı ile ilişkilendirilir.
• Karakeçili: Türkmen kökenli olup Kürtleşmiş kolları Şanlıurfa, Gaziantep, Mardin’de bulunur.

İllere Göre Başlıca Aşiretler (Özet)

• Ağrı: Celali, Zilan, Haydaranlı, Bruki (Doğubayazıt, Patnos, Diyadin).
• Adıyaman: İzol, Reşvan (Rişvan), Alikan (Kâhta, Besni, Samsat).
• Batman: Raman, Hevidi, Alikan, Bekiran (Sason, Kozluk).
• Bingöl: Cibran, Şeyhbızınlı, Lolan, Maksudan (Karlıova, Solhan).
• Bitlis: Mutki, Hasenan, Bruki, Rozeki (Mutki, Ahlat).
• Diyarbakır: Badikan, Milan, Kiki, Hevidi, Terkan (Silvan, Lice, Kulp).
• Elazığ: Şeyhbızınlı, Lolan, Parçikan (Karakoçan, Palu).
• Erzurum: Cibran, Haydaranlı, Sipkan (Hınıs, Karayazı).
• Hakkari: Jirki, Ertuşi, Pinyanişi, Herki (Yüksekova, Şemdinli).
• Mardin: Milan, Kiki, Hevidi, Omerkan (Midyat, Savur, Derik).
• Muş: Cibran, Hasenan, Badikan, Lolan (Varto, Bulanık).
• Siirt: Garisan, Pencenar, Duderan (Şirvan, Pervari).
• Şırnak: Ertuşi, Jirki, Goyan (Beytüşşebap, Uludere, Silopi).
• Şanlıurfa: Berazi, Milan, İzol, Dinnayi, Karakeçili (Siverek, Viranşehir, Suruç).
• Tunceli: Lolan, Koçgiri, Şadili, Alan (Ovacık, Pülümür, Hozat).
• Van: Celali, Zilan, Bruki, Hasenan (Erciş, Çaldıran, Başkale).

Önemli Notlar

• Bir il içinde genellikle 10-20 aşiret bir arada yaşayabilir. Aşiret sınırları il sınırlarıyla örtüşmez.
• Kurmanç / Zaza ayrımı: Tunceli, Bingöl, Elazığ çevresinde Zaza aşiretler baskındır. Diğer bölgelerde genellikle Kurmanç ağırlıklıdır.
• Göç Hareketleri: 19. yüzyıldan itibaren mecburi iskanlar ve 1990’lar sonrası göçler nedeniyle İstanbul, Mersin, Adana, İzmir gibi batı illerinde de çok sayıda aşiret mensubu yaşamaktadır.
• Aşiret mensubiyeti bugün daha çok sosyal ve kültürel bağlarla devam etmekte, resmi kayıtlarda yer almamaktadır. Aile geçmişi araştırmalarında e-Devlet soy bilgisi en güvenilir kaynaktır.