Temıkâ (Temıka, Tımıkâ veya Tımıkî) Aşireti, Mardin bölgesinin tarihî ve sosyo-kültürel yapısında önemli bir yere sahip Kürt aşiretlerinden biridir. Aşiret, ağırlıklı olarak Nusaybin’in batı ve kuzeybatı kesimlerinde, özellikle İstililé (Akarsu) köyü yakınlarında yerleşiktir. Merkezi köy, Kürtçe’de “Zivinge” (kışlak) olarak adlandırılan ve aşiretin adıyla anılan Zivinga Temıka’dır. Bölgede “Zivinge” adı taşıyan çok sayıda köy bulunur; bunlar genellikle ait oldukları aşiretin adıyla anılır: Zivinga Habizbinya, Zivinga Bohtan gibi. Suriye tarafındaki en önemli yerleşim yerleri ise Taliké, Xerabkurt ve Gırbavi köyleri olarak bilinir.
Tarihî Köken ve Göç Süreci
Temıkâ aşireti, tarihsel olarak Botan (Cizre-Botan) yöresinden ve kısmen Irak’tan gelen bir göç dalgasıyla ilişkilendirilir. Aşiretin ağaları Mala Mıho Tezel ailesidir; bu ailenin atası Mıho Tezel’in bölgeye Botan’dan geldiği ve Bermekî soyundan olduğu rivayet edilir. Bermekî bağlantısı, Şemskanlılar, Dümbüllüler ve birçok Zaza aşiretiyle ortak bir tarihî kökeni işaret eder; bu soy, Abbâsîler döneminde Horasan’dan göç eden ve İslam dünyasında vezirlik gibi yüksek makamlara yükselen Bermekî ailesine dayanır. Temıkâ aşireti, başlangıçta Pınara (Pınar Ali) aşiretine bağlı bulunmuş; ancak daha sonra çıkan çatışmalarda adam öldürme olayları nedeniyle onlardan ayrılarak bağımsız bir yapı kazanmıştır.
Sosyal ve Kültürel Yapı
Aşiret tamamen Müslüman’dır ve Kurmancî lehçesi konuşur. Dinî yapısı Sünnî-Şâfiî mezhebine dayanır; ancak bölgenin çok kültürlü yapısı nedeniyle tarihî etkileşimler gözlenir. Temıkâ aşireti, Nusaybin’in Ömeryan aşiretiyle komşudur ve bu iki aşiret arasında tarih boyunca hem ittifak hem de rekabet ilişkileri olmuştur. Aşiret, tarım, hayvancılık ve sınır ticaretiyle geçimini sağlar; modern dönemde kentleşmeyle Mardin, Nusaybin, Midyat ve diaspora (Avrupa) yayılmıştır.
Önemli Şahsiyetler
Aşiretin en tanınmış isimlerinden biri gazeteci, yazar ve siyaset adamı Musa Anter’dir (1918–1992). Musa Anter, Kürt aydınlanması ve basın tarihinde önemli bir figür olup, Kürtçe yayıncılığın öncülerinden biri olarak bilinir. Suriye tarafında 20. yüzyılda öne çıkan liderler arasında şunlar sayılabilir:
- İbrahimê Mahmud
- Tahırê Mahmud
- Dewrêşê Mahmud
- Hüseynê Es’ad
Bu isimler, aşiretin hem Suriye hem Türkiye tarafındaki tarihî ve sosyal etkisini temsil eder.
Güncel Durum ve Nüfus
Günümüzde Temıkâ aşireti, Nusaybin ve çevresinde hâlâ güçlü bir varlık gösterir; Suriye iç savaşı ve sınır güvenliği sorunları nedeniyle bazı mensupları göç etmiştir. Tahmini nüfus (Türkiye ve Suriye toplamı) 10.000–20.000 arasında değişmektedir; diaspora ile birlikte bu sayı daha yüksektir. Aşiret, toplumsal dayanışma, misafirperverlik ve tarihî kimliğini koruma bilinciyle tanınır.
Temıkâ aşireti, Botan’dan Nusaybin’e uzanan göç rotası, Bermekî köken rivayeti, Pınara’dan ayrılış ve Musa Anter gibi figürlerle Kürt aşiret tarihinin önemli bir parçasıdır. Araştırma devam etmektedir; ilaveler yapılacaktır.
Kaynakça
- "TEMIKA AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/temika-asireti.html
- Anter, Musa. (1990). Hatıralarım. İstanbul: Doz Yayınları.
- "Musa Anter ve Temıka Aşireti." (Tarihsiz). Kürt Tarihi Araştırmaları (derleme). Erişim: https://www.kurdolojiakademi.net
- "Nusaybin ve Tur Abdin Aşiretleri." (2023). Mardin Artuklu Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları (derleme). Erişim: https://artuklu.edu.tr/yayinlar
- "Botan’dan Nusaybin’e Göç Süreçleri." (Tarihsiz). Facebook Gönderisi (aşiret sayfaları). Erişim: https://www.facebook.com/groups/temikaasireti
- Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname. (Türkçe çev.: M. Emin Bozarslan, 1975). İstanbul: Hasat Yayınları (Bermekî ve Kürt aşiretleri bağlantısı için dolaylı alıntı).
Bu Sayfa Bilgilendirme Amaçlıdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder