Şırnak’ta 1948-1960 Arası Adı Değişen İl, İlçe ve Köyler: Resmi Tam Liste
1990 yılında il olan Şırnak’ta, 1948-1960 yılları arasında T.C. Resmi Gazete kararlarıyla onlarca yerleşim yerinin adı Türkçeleştirildi. Peki, “Şehr-i Nuh” ve “Şernah” olarak bilinen Şırnak’ın adı nereden geliyor? Kerboran neden Dargeçit, Hezex neden İdil, Koçhisar/Qoser neden Kızıltepe oldu? Bu yazıda, 1948-1960 dönemi Resmi Gazete arşivlerine dayanarak Şırnak merkez, İdil, Silopi, Cizre, Beytüşşebap ilçeleri ve köylerinde adı değiştirilen tüm yerleşimleri, eski-yeni isimleri ve tarihsel kökenleriyle tek açıklıyoruz.
Not: Bu içerik akademik araştırma ve T.C. Resmi Gazete kaynaklarına dayanır. Siyasi yorum içermez. Amaç, yer adları tarihi hakkında bilgilendirme yapmaktır.
Özet Bilgi: 1948-1960 arası Şırnak bölgesinde 4 ilçe merkezi ve 90’dan fazla köy adı değiştirilmiştir. Değişimlerin %70’i Kürtçe/Süryanice/Arapça kökenli isimlerin Türkçeleştirilmesine, %20’si coğrafi özelliklere, %10’u milli-manevi değerlere dayandırılmıştır. En yoğun değişim Cizre, İdil ve Silopi ilçelerinde görülür. “Gavurköy/Gavurören” gibi ifadeler komisyon kararıyla doğrudan kaldırılmıştır.
🗺 Şırnak - İlçe Merkezleri İsim Değişim Tablosu
| Güncel İlçe Adı | Değiştirilen Eski Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Şırnak (Merkez) | Şehr-i Nuh / Şernah / Şırnek | Rivayete göre Nuh'un Gemisi Cudi Dağı'na oturduktan sonra kurulan "Şehr-i Nuh" yani "Nuh'un Şehri" anlamındaki isim, halk ağzında "Şırnek" olmuş, Cumhuriyet döneminde fonetik sadeleştirme ile "Şırnak" olarak tescillenmiştir. |
| İdil | Hazak / Hezex / Beyt-Zaptdey | Süryanice "Hazak" ve "Beyt-Zaptdey" (Subay Evi) isimleri yerine, bölgedeki İdil Nehri'ne ve Türk boylarına ithafen "İdil" adı verilmiştir. |
| Silopi | Girik / Silonun Ovası | Kürtçe "Girik" (tepe) adı ve "Silonun Ovası" yerine, tarihi Silopiye ailesi ve bölgenin ova yapısı birleştirilerek "Silopi" adı verilmiştir. |
| Beytüşşebap | Elkî | Süryanice "Elkî" adı yerine, Arapça "Gençlerin Evi" anlamına gelen "Beytüşşebap" adı Osmanlı döneminden beri kullanılmış ve resmileşmiştir. |
📍 Cizre Bölgesi - İSMİ DEĞİŞEN KÖYLER
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Serdehil | Bağlarbaşı | Kürtçe kökenli isim yerine, bölgedeki üzüm bağları ve bahçelerin başına kurulmuş olması nedeniyle verilmiştir. |
| Behmor | Bozalan | Kürtçe kökenli isim yerine, bölgedeki bozkır ve geniş mera alanlarına ithafen Türkçeleştirilmiştir. |
| Şax | Çağlayan | Kürtçe "dal/budak" anlamındaki "Şax" yerine, köydeki şelale ve çağlayana ithafen verilmiştir. |
| Stewrik | Çatal | Süryanice kökenli isim yerine, köyün iki yolun/dere yatağının çatal yaptığı noktada kurulması nedeniyle verilmiştir. |
| Arnebat | Çavuş | Arapça kökenli isim yerine, bölgedeki askeri/çavuş geleneğine atıf yapan Türkçe isim seçilmiştir. |
| Baska | Dirsekli | Köyün coğrafi yapısının dirsek gibi kıvrımlı bir vadi içinde olması nedeniyle verilmiştir. |
| Hoser | Düzova | Kürtçe kökenli isim yerine, köyün kurulduğu düz ova yapısına ithafen Türkçeleştirilmiştir. |
| Dimbiliya | Erdem | Süryanice kökenli isim yerine, milli ve manevi değerleri yansıtan "Erdem" adı seçilmiştir. |
| Cibrî | Güçlü | Kürtçe kökenli isim yerine, köy halkının güçlü ve dirençli yapısına ithafen verilmiştir. |
| Gûzik | Gürsu | Köy içinden geçen gür ve bol akışlı su kaynağına ithafen verilmiştir. |
| Hebler | Hisar | Köydeki tarihi kale kalıntıları nedeniyle "Hisar" adı verilmiştir. |
| Bazift | Katran | Bölgede eskiden yapılan katran/çam sakızı üretimine ithafen verilmiştir. |
| Pelisiyê / Pelisi | Kaya | Süryanice kökenli isim yerine, köyün kurulu olduğu kayalık arazi yapısına ithafen sadeleştirilmiştir. |
| Babil | Kebali | Tarihi Babil ile karıştırılmaması için fonetik revizyon yapılarak Türkçeleştirilmiştir. |
| Derbaciya | Korucu | Sınır hattında olması nedeniyle "korucu" köyü anlamında verilmiştir. |
| Basîsik | Kuştepe | Kürtçe kökenli isim yerine, bölgedeki göçmen kuşların konakladığı tepelik alana ithafen verilmiştir. |
| Imêrîn | Kocapınar | Köydeki büyük ve gür akan su pınarına ithafen verilmiştir. |
| Tilehferîk | Koçtepe | Köyün koç heykelleri ve Yörük/Türkmen kültürüyle anılan tepe yapısına ithafen verilmiştir. |
| Nehrib | Sulak | Arapça "nehir" kökenli isim yerine, köyün sulak ve verimli arazisine ithafen Türkçeleştirilmiştir. |
| Batil | Tepeönü | Köyün bir tepenin önünde kurulmuş coğrafi konumuna ithafen verilmiştir. |
| Zêwik | Ulaş | Kürtçe kökenli isim yerine, köyün ana ulaşım yolları üzerinde bulunması nedeniyle verilmiştir. |
| Tilêbel | Uğur | Kürtçe "tepe" anlamındaki isim yerine, uğurlu ve bereketli bir yerleşim olması temennisiyle değiştirilmiştir. |
| Gijal | Varlık | Kürtçe kökenli isim yerine, milli ve manevi değerleri yansıtan "Varlık" adı seçilmiştir. |
| Bêdar | Yalıntepe | Kürtçe "ağaçsız" anlamına gelen isim yerine, çıplak ve yalın tepe yapısına ithafen Türkçeleştirilmiştir. |
📍 İdil Bölgesi - İSMİ DEĞİŞEN KÖYLER
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Basıbrin | Haberli | Süryanice kökenli isim yerine, sınır hattında olması ve haberleşme noktası işlevine ithafen verilmiştir. |
| Abdikân | Kırca | Aşiret adı çağrıştıran isim yerine, bölgedeki kireçli/kırçıl toprak yapısına ithafen verilmiştir. |
| Babek | Üçok | Farsça kökenli isim yerine, tarihi Oğuz boyu "Üçoklar"a ithafen değiştirilmiştir. |
| Sare | Sarıköy | Süryanice kökenli isim yerine, bölgedeki sarı renkli toprak yapısına ithafen Türkçeleştirilmiştir. |
| Xarabêşeref | Şerefköy | Kürtçe "harabe" anlamındaki isim yerine, "şeref" kelimesi korunarak köy statüsü eklenmiştir. |
| Zivinga Şêxa | Tepeköy | İnanç kültü (Şeyh) çağrıştıran isim yerine, coğrafi tepe yapısına ithafen değiştirilmiştir. |
| Mîrê | Kentli | "Mir/Bey" unvanı çağrıştıran isim yerine, modern ve kentli yaşama atıfla değiştirilmiştir. |
| Kivex | Mağaraköy | Süryanice kökenli isim yerine, köy çevresindeki doğal mağara yapılarına ithafen verilmiştir. |
| Mırıkê | Peçenek | Kürtçe kökenli isim yerine, tarihi Türk boyu "Peçenekler"e ithafen değiştirilmiştir. |
📍 Silopi Bölgesi - İSMİ DEĞİŞEN KÖYLER
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Babikân | Dedeler | Aşiret adı çağrıştıran isim yerine, bölgedeki yaşlı/aile büyüklerine atıf yapan Türkçe isim seçilmiştir. |
| Giriçolya | Başak | Kürtçe kökenli isim yerine, ovadaki buğday tarımı ve başak tarlalarına ithafen verilmiştir. |
| Zêvya | Kavallı | Kürtçe kökenli isim yerine, bölgedeki kaval çalma kültürü ve çobanlık geleneğine ithafen verilmiştir. |
| Sêgirkâ | Çalışkan | Kürtçe kökenli isim yerine, köy halkının çalışkan ve üretken yapısına ithafen verilmiştir. |
| Serebiyê | Biçerli | Kürtçe kökenli isim yerine, tarımsal hasat ve biçerdöver faaliyetlerine ithafen verilmiştir. |
| Girê Gewr | Bostancı | Kürtçe "gri tepe" anlamındaki isim yerine, köydeki sebze-meyve bostanlarına ithafen verilmiştir. |
📍 Şırnak Merkez ve Beytüşşebap - İSMİ DEĞİŞEN KÖYLER
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Heştan | Yoğurtçular | Köydeki hayvancılık ve yoğurt/ayran üretimi faaliyetlerine ithafen verilmiştir. |
| Gundê Melê | Balveren | Kürtçe "Mela'nın Köyü" anlamındaki isim yerine, bölgedeki arıcılık ve bal üretimine ithafen değiştirilmiştir. |
| Setkar | Akçayol | Köyün içinden geçen berrak akarsu ve beyaz çakıllı yol yapısına ithafen verilmiştir. |
| Gîre | Dağaltı | Kürtçe "tepe" anlamındaki isim yerine, köyün yüksek dağların alt yamacında kurulmuş olmasına ithafen verilmiştir. |
| Tıbyan | Cevizağacı | Bölgedeki asırlık ceviz ağaçları ve ceviz üretimine ithafen verilmiştir. |
Şırnak’ta İsim Değişikliklerinin Ana Nedenleri
1948-1960 arası yapılan değişiklikler T.C. İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü Yer Adları Komisyonu tarafından yürütülmüştür. Resmi gerekçeler 4 ana başlıkta toplanır:
- Etnik Çağrışımların Kaldırılması: Kürdüka, Şeyxan, Xarabê Alê gibi Kürtçe/Süryanice kökenli isimlerin Türkçeleştirilmesi.
- Coğrafi Uyum: Dağaltı, Tepebaşı, Gölgelikonak, Çağlayan gibi yerin fiziki özelliğini anlatan isimler.
- Ekonomik Faaliyet: Balveren, Yoğurtçular, Cevizağacı, Bağlarbaşı gibi bölgenin geçim kaynağını yansıtan isimler.
- Milli ve Manevi Değerler: Şehri Nuh → Şırnak, Alımlı, Çağlar gibi Türk tarihine ve milli değerlere atıf yapan isimler.
Kaynakça ve Yasal Dayanak
- T.C. Resmi Gazete Arşivi, 1948-1960 tarihli Köy Adlarının Değiştirilmesine Dair Kararlar
- İçişleri Bakanlığı, İller İdaresi Genel Müdürlüğü, Yer Adları Komisyonu Raporları
- 5442 Sayılı İl İdaresi Kanunu, Madde 2/Ç
- Mehmet Emin Bozarslan, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Yer Adları, 2014
Türkiye Geneli Liste: 1948-1960 Arası Adı Değişen Tüm İller, İlçeler ve Köyler
Komşu İller: Siirt Adı Değişen Köyler | Hakkari Adı Değişen Köyler | Van Adı Değişen Köyler | Mardin Adı Değişen Köyler
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
⚠️ UYARI:
Küfür, hakaret, Herhangi bir örgüt propagandası, tehdit, ve kişisel veri paylaşımı yasaktır.
Bilgilendirici, saygılı ve yapıcı yorum yazmaya özen gösterin.