Şengelli Aşireti (Şeğheseni / Şêxheseni / Şeyh Hasanlı kolu)

 Şengelli (Şeğheseni / Şêxheseni / Şengeli) Aşireti, Heyderan (Haydaran / Heyderi) aşiretinin önemli ve kalabalık bir koludur. Heyderan aşireti ise Doğu Anadolu'nun (Van, Ağrı, Muş) önde gelen Kürt aşiretlerinden biridir.

Köken ve Yapı

• Köken: Heyderan aşireti genel olarak İran kökenli göçlere (Hoy, Çaldıran/Maku civarı) dayanır. 18.-19. yüzyıllarda Osmanlı-İran sınırında göçebe/yarı göçebe yaşamışlardır. İsim, Molla Haydar soyundan (Mollazadeler) geldiği rivayet edilir. Şêxheseni kolu, Şeyh Hasanlı bağlantısıyla anılır ve Sünni Kürt yapısındadır.
• Kolları (Heyderan içinde Şêxheseni): Şengelli, Meleyi, Etmaneki, İski, Mamesi, Entoyi gibi alt kollar. Şêxheseni, Heyderan'ın en büyük kabilelerinden biri olarak kabul edilir.
• Heyderan genel kolları: Şêx Hesenî (içinde Şengeli vb.), Asî, Xelkî, Laçikî vb.

Tarihsel Önemli Olaylar

• 1790'lar Zerif Hatun Olayı: Çaldıran (Ebexe) bölgesinde Ezidi Kok Ağa ailesiyle yaşanan çatışma. Heyderanlar (Torına Mala Şero ailesi önderliğinde) Ezidileri yenilgiye uğratmış, bölge kontrolünü ele geçirmişlerdir. Bu olay, Çaldıran'ın demografisini değiştirmiştir (Kanlı Dere / Gundê Xûnê gibi yer isimleri).
• 19. Yüzyıl Göç ve İskân: İran'dan Osmanlı topraklarına (Van, Erciş, Patnos, Malazgirt) göçler. Hamidiye Alayları'nda aktif rol (Kör Hüseyin Paşa önderliğinde 7 alay). Aşiret, Osmanlı-Rus ve Osmanlı-İran ilişkilerinde stratejik konumdaydı.
• 20. yüzyılda sürgünler ve çatışmalar yaşanmıştır.

Yerleşim ve Köyler (Özellikle Van/Çaldıran)

Şengelli/Şêxheseni, Çaldıran ve çevresinde yoğundur. Örnek köyler (Van genelinden):

• Çaldıran: Alikelle (Sipki ile birlikte), Altıyol (Xaça), Zurfobulak, Pêrtax (Dinlence), Çatakdibi (Zortıl) vb.
• Diğer: Erciş ve Muradiye'de de kolları (Meleyi, Etmaneki ile iç içe).
• Çaldıran'da 30+ köyde varlık gösterdikleri belirtilir.

Günümüz

• Kültürel miras: Geleneksel aşiret bağları, köy yaşamı, misafirperverlik devam eder. Siyasi ve sosyal olaylarda (barış törenleri, seçimler) aşiret önderleri etkili olur.
• Göç nedeniyle Kocaeli, İzmit gibi batı illerinde de aileler vardır.
• Nüfus: Kesin rakam yok, ancak Heyderan genelinde on binlerce kişi; Şengelli kolu kalabalıktır.

Bilgiler sözlü tarih, bloglar ve yerel kaynaklara dayanır; akademik çalışmalar sınırlıdır. Aşiret içi detaylar (soy ağacı, belirli köy) için aile büyüklerinden veya yerel araştırmalardan yararlanmak en iyisidir. Daha belirli bir konu (örneğin belirli bir köy, aile veya olay) istersen söyle!