MOĞOL İMPARATORLUĞU

Moğollar: Kökenleri, Cengiz Han Dönemi ve İmparatorluğun Genişlemesi

Giriş

Moğollar, Altay dil ailesine mensup bir halk olup, Mançu-Tunguzca, Türkçe ve Korece ile gramer ve kelime bakımından yakın ilişki içindedir. İslam kaynaklarında sıklıkla “Tatarlar” olarak anılan Moğollar’ın VI. yüzyıl前の tarihi oldukça karanlıktır. “Moğol” adı, ilk kez VII. yüzyılda Çin’in T’ang sülâlesi resmî tarihleri Chiu T’ang-shu ve Hsin T’ang-shu’da “Mêng-wu” veya “Mêng-wa” şeklinde, Proto-Moğol Shih-wei kabileleri arasında önemsiz bir kabile ismi olarak geçer. Devlet ve hânedan adı olarak kullanımı Cengiz Han döneminde (1206), millet adı olarak ise çok daha sonra gerçekleşmiştir.

Arkeolojik bulgulara göre Moğollar, MÖ II. binyıldan itibaren Türk kökenli kabilelerin doğusunda, Tula Nehri’nin kaynaklarından Mançurya’nın batı ve güneybatısına kadar yayılmışlardır. Tula Nehri, Türk-Moğol sınırını teşkil etmiştir. Hunlar’dan itibaren Türk-Moğol temasları sıklaşmış; Büyük Hun Devleti’nin yıkılışından (MÖ I. yüzyıl sonu) sonra III.-VI. yüzyıllarda Hsien-pi ve Juan-juan (Moğol asıllı) kabileleri güç boşluğunu doldurmuştur. VI. yüzyıl ortalarından itibaren Göktürk, ardından Uygur hâkimiyetine giren Moğollar, Türk kültüründen (devlet geleneği, yazı, idare) derin etkilenmiştir (Barthold, 1962, s. 78-92; Grousset, 1970, s. 45-67).

Moğollar denilince akla gelen en önemli figür Cengiz Han’dır. Çocukluğundan itibaren zorluklarla mücadele eden Temüçin (Cengiz Han), Moğol bozkırlarında hâkimiyet kurmuş; Türk ve Moğol kabilelerini birleştirerek dünyanın en büyük imparatorluğunu oluşturmuştur. Bu başarı, Orta Asya’daki siyasî boşluktan (Uygur, Karahanlı, Harezmşahların zayıflığı) yararlanmasından kaynaklanır. Moğollar, XIII. yüzyılda Doğu Avrupa’dan Çin Denizi’ne uzanan bir imparatorluk kurmuş; bu süreçte Türk dünyasını derinden etkilemiştir (Rachewiltz, 2004, s. 1-25).

Cengiz Han’ın Hayatı ve Yükselişi

Temüçin, Borjigin klanına mensup Yesügey Bahadır ile Hoelun Eçe’nin oğlu olarak 1162’de (en yaygın kabul) Onon Irmağı kıyısındaki Delüün Boldog’da doğmuştur. Doğumunda elinde pıhtılaşmış kan tutması, kehanet olarak yorumlanmıştır. Babası, Tatar komutan Temüçin-üge’yi esir aldığı için oğluna bu adı vermiştir (“demirci” anlamında).

Çocukluğu ve Zorluklar: Yesügey’in zehirlenerek ölümü (1171 civarı) üzerine kabile dağılmış; Hoelun Eçe, altı çocuğuyla yalnız kalmıştır. Aile, avcılık ve toplayıcılıkla geçinmiştir. Temüçin, üvey kardeşi Bekter’i öldürmüş; Tayçiutlar tarafından esir alınmış, boyundurukla bağlanmıştır. Sohan-şira’nın yardımıyla kaçmıştır. Camuka ile kan kardeşi olmuş, ancak rekabet başlamıştır.

Yükselişi: Temüçin, Kerayit hükümdarı Tuğrul (Wang Han) ile ittifak kurmuş; Merkitler’in baskınında karısı Börte’yi kurtarmıştır. 1201-1205’te Tatar, Tayçiut, Kerayit, Nayman ve Merkitleri yenmiş; Camuka’yı teslim almıştır. 1206’da Onon Irmağı kıyısında Büyük Kurultay toplanmış; Temüçin Cengiz Han (“evrensel hükümdar”, “deniz” anlamında Tingiz) unvanını almış, dokuz tuğ dikilmiştir.

Teşkilat:

• Onluk sistem (Türk kökenli)
• 95 tümen (binlik)
• Cengiz Yasası (Yasa) temelini atmış
• Sadık adamlarını ödüllendirmiş (Cebe, Subutay, Sohan-şira’nın oğulları general olmuş)

Kişiliği: Uzun boylu, geniş alınlı, kedi gözlü. Kendine güvenen, disiplinli, cömert ama acımasız. Hainlere karşı sert; sadıklara müşfik. Sadece Moğolca konuşmuştur (Gizli Tarih, 1240; Cüveynî, 1998).

Soy Efsaneleri ve Türk Etkisi

Cengiz’in soyu, efsanelerle zenginleştirilmiştir:

• Bozkurt ve Ak Maral: Gizli Tarih’te bozkurt (ata) ve ak maral (eşi) denizi geçer; Bataçi Han doğar. Türk kurt efsanesinin varyantıdır.
• Alangua Efsanesi: Dul Alangua, gök ışığından hamile kalır; Bodunçar doğar. Timur’un mezar kitabesinde geçer.
• Tibet Rivayeti: Karaaslan’ın Tibetli kadından doğması (Budist etkisi).
• Oğuz Bağlantısı: Şecere-i Türk (Ebu’l-Gazi, 1660’lar) ve Ötemiş Hacı Tarihi, Cengiz’i Oğuz Kağan’a bağlar. Moğollar, Türk destanlarını uyarlamıştır.

Bu efsaneler, Moğolların Türklerle kaynaşmasını ve meşruiyetini sağlar (Rachewiltz, 2004, s. 89-112; Ögel, 1971, s. 45-78).

Moğol İmparatorluğu’nun Genişlemesi

Çin Seferleri (1209-1234): Uygur, Tangut ve Kin devletlerini yenmiş; Chung-tu (Pekin) yıkılmıştır. Ögedey döneminde Çin tamamlanmış, Yüan Hanedanı kurulmuştur (Kubilay, 1260-1294).

Batı Seferleri (1219-1227): Otrar Olayı (1218) sonrası Harezmşahlar’a savaş. Buhara, Semerkant, Herat yıkılmış; Celâleddin Hârizmşah direnmişse de yenilmiştir. Cebe ve Subutay, Kafkaslar’dan Rusya’ya geçmiş (1223 Kalka Zaferi).

Son Sefer: Tangutlara karşı (1226-1227); Cengiz Han av kazasında yaralanmış, 1227’de ölmüştür. Vasiyeti: Ögedey halef, Çin seferi devam.

Parçalanma: Ögedey (1229-1241), Güyük (1246-1248), Mengü (1251-1259) dönemleri. Kubilay Çin’de Yüan’ı kurmuş; Hülâgû İran’da İlhanlılar’ı (1256-1335). Batu Deşt-i Kıpçak’ta Altın Orda’yı kurmuştur. İç savaşlar parçalanmayı hızlandırmıştır (Grousset, 1970, s. 250-320).

Kültürel ve Dinî Durum

Başta Şamanist; Budizm, Nasturîlik, İslam etkileşimde. Gāzân Han (1295) İslam’ı kabul etmiş. Yerleşik kültürler (Çin, İran) Moğolları özümsemiştir. İmar: Meraga Rasathanesi, Tebriz imarı.

Etkileri ve Miras

• Olumsuz: Milyonlarca ölüm, şehirlerin yıkımı (Bağdat 1258). İslam medeniyeti tahribat.
• Olumlu: Ticaret yolları (İpek Yolu) canlanmış; Çin kültürü batıya taşınmış. Türk-Moğol kaynaşması; Anadolu’ya göçler Selçuklu çöküşünü hızlandırmış, beylikleri doğurmuştur.
• Günümüz: Moğolistan Cumhuriyeti (1921’den bağımsız); Çin, Rusya’da azınlıklar.

Sonuç

Moğollar, Cengiz Han liderliğinde kısa sürede dev imparatorluk kurmuş; Türk dünyasını dönüştürmüştür. İstila yıkıcı olsa da kültürel sentez ve ticaret katkıları bırakmıştır. Türk etkisi, Moğol kimliğini şekillendirmiştir (Weatherford, 2004, s. 120-150).

Kaynakça

• Barthold, V. V. (1962). Türkistan Down to the Mongol Invasion. London: Luzac.
• Cüveynî, Alaaddin Ata Melik. (1998). Tarih-i Cihan Güşa. (Çev. M. Öztürk). Ankara: TDK.
• Ebu’l-Gazi Bahadır Han. (1975). Şecere-i Türk. (Çev. Z. V. Togan). İstanbul: Enderun.
• Grousset, René. (1970). The Empire of the Steppes. New Brunswick: Rutgers University Press.
• İbnü’l-Esîr. (1987). el-Kâmil fi’t-Târîh. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Moğolların Gizli Tarihi. (2014). (Çev. A. Temir). Ankara: TTK.
• Ögel, B. (1971). Türk Mitolojisi. Ankara: TTK.
• Rachewiltz, I. de. (2004). The Secret History of the Mongols. Leiden: Brill.
• Weatherford, J. (2004). Genghis Khan and the Making of the Modern World. New York: Crown