Kürtler, Orta Doğu’nun en eski yerli halklarından biri olarak tarih boyunca çok katmanlı bir etnik, dilsel ve kültürel kimlik geliştirmiştir. Çoğunluğu İslam’ı (Sünni Şafiî, Hanefî, Alevî-Bektaşî) benimsemiş olsa da, Kürt toplumu içinde farklı inanç sistemleri de varlığını sürdürmüştür. Bunların en dikkat çekici ve en özgün olanlarından biri Yezidilik (Êzidîtî) inancıdır.
Yezidilik, genellikle Kürtçe konuşan ve çoğunlukla Kürt etnik kökenine sahip bir etno-dinsel topluluğun inancı olarak tanımlanır. Ancak bu ilişki, hem tarihsel hem de kimlik açısından tartışmalıdır. Bazı Yezidiler kendilerini açıkça “Kürt” olarak tanımlar ve Kürt ulusal hareketiyle ortak kader paylaştıklarını ifade ederken; özellikle Ermenistan ve diasporada yaşayan bazı Yezidi toplulukları, kendilerini ayrı bir etnik grup olarak görme eğilimindedir.
Bu makale, Kürtlerin genel tarihsel, sosyal ve kültürel yapısı ile Yezidilerin inançsal, sosyal ve kültürel özelliklerini karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Ayrıca günümüzde Yezidilik inancına hizmet eden, özdeşleşmiş bazı aşiret/aile/kast yapılarına da yer verilerek, inancın yaşayan organizasyonel yapısı gösterilmeye çalışılacaktır.
Kürtlerin Tarihsel ve Kültürel Çerçevesi
Kürtler, İranî bir halktır ve dilleri Hint-Avrupa dil ailesinin İranî koluna aittir. Tarihsel olarak Medler, Huriler, Partlar gibi kadim uygarlıklarla ilişkilendirilir. Orta Çağ’dan itibaren İslam’la tanışmış, özellikle 7. yüzyıldan sonra İslamlaşma süreci hızlanmıştır.
Günümüz Kürt toplumunun çoğunluğu Müslüman’dır:
- Sünni-Şafiî (özellikle Irak ve Suriye Kürtleri)
- Hanefî (Türkiye’nin bazı bölgeleri)
- Alevî-Bektaşî (Türkiye’nin batı ve kuzey Kürtleri)
Kültürel olarak zengin bir sözlü edebiyat geleneği vardır: dengbêjlik, Mem û Zîn, Siyabend û Xecê gibi destanlar, govend (halay) dansları, renkli geleneksel kıyafetler, zengin mutfak kültürü (keşkek, dolma, kenger, serê şêrîn vb.) öne çıkar.
Sosyal yapı genellikle aşiret temellidir; ancak 20. yüzyıl boyunca kentleşme, zorunlu göçler ve modern eğitim nedeniyle bu yapı zayıflamıştır. Yine de kırsalda ve bazı siyasi/toplumsal olaylarda aşiret bağları hâlâ etkilidir.
Yezidilerin Tarihsel Kökeni ve İnanç Sistemi
Yezidilik (Êzidîtî), 12. yüzyılda Şeyh Adî bin Müsafir’in (ö. 1162) kurduğu Adaviyye / Sohbetiyye tasavvuf hareketinden köken alır. Şeyh Adî, başlangıçta Sünni bir mutasavvıf olarak kabul edilirken, ölümünden sonra takipçileri arasında heterodoks inançlar gelişmiş ve 13–15. yüzyıllar arasında İslam’dan ayrı bir dinî kimlik oluşmuştur.
Yezidilik, senkretik (birçok kaynaktan beslenen) bir inançtır:
- Eski Mezopotamya dinleri
- Zerdüştlük
- Mitraizm
- Maniheizm
- İslam tasavvufu (özellikle erken dönem heterodoks akımlar)
Temel inanç esasları:
- Tek Tanrı (Xwedê / Hudâ) vardır; ancak O dünyayı yarattıktan sonra yönetimi yedi meleğe bırakmıştır (Heft Sirr / Yedi Sır).
- Bu yedi meleğin en önemlisi Tawûsê Melek (Melek Tavus / Tavus Meleği)’dir.
- Tawûsê Melek, Adem’e secde etmeyi reddetmiş, ancak bu reddediş Tanrı’ya olan mutlak bağlılıktan kaynaklanmıştır.
- Bu nedenle “düşmüş melek” değil, Tanrı’nın en yüce temsilcisi ve dünyanın yöneticisidir.
- Simgesi tavus kuşudur; “şeytan” kelimesi Yezidilikte kullanılmaz.
- Şeyh Adî, Tawûsê Melek’in bedenleşmiş hali olarak görülür.
- Reenkarnasyon (dönüşüm) inancı vardır.
- Kutsal kitaplar: Mushaf-ı Reş (Kara Kitap) ve Kitab-ül Cilve (Açıklama Kitabı) — ancak sözlü gelenek çok daha baskındır.
Yezidilikte “şeytan” kavramı yoktur; Tawûsê Melek’in hikâyesi İslam’daki İblis kıssasıyla benzerlik gösterse de tamamen farklı yorumlanır. Bu fark, tarih boyunca Yezidilerin “şeytana tapanlar” olarak ötekileştirilmesine neden olmuştur.
Sosyal Yapı Karşılaştırması: Kast Sistemi ve Günlük Hayat
Yezidi toplumu, katı bir kast (tabaka) sistemi üzerine kuruludur. Bu yapı günümüzde kısmen yumuşasa da hâlâ etkilidir.
| Tabaka | Görev / Rol | Evlilik Kuralı | Günümüzdeki Durum |
|---|---|---|---|
| Şeyh | Dini liderlik, ruhani rehberlik | Sadece kendi aralarında | En yüksek prestij, az sayıda aile |
| Pir | Manevi rehberlik, törenleri yönetme | Genellikle kendi aralarında | Orta düzey ruhani sınıf |
| Mürid | Sıradan halk | Şeyh ve Pir ile evlenemez (eski kural) | Çoğunluk, günümüzde kurallar esnemiştir |
Kürt Müslüman topluluklarında ise böyle katı bir kast sistemi yoktur; sosyal tabakalaşma daha çok aşiret, zenginlik, eğitim ve siyasi güç üzerinden şekillenir.
Yezidilikle Özdeşleşmiş ve Günümüzde Hizmetleri Devam Eden Aşiretler / Aileler / Kastlar
Yezidi toplumunda dinî hiyerarşi, sadece soyut bir inanç sistemi değil, aynı zamanda belirli aileler ve aşiretler üzerinden somutlaşır. Şeyhlik ve Pirlik makamları, babadan oğula geçen belirli soylardan gelir ve bu aileler, inancın korunması, ritüellerin yürütülmesi, hac organizasyonu, dini eğitim ve toplum içi arabuluculuk gibi görevleri asırlardır üstlenir.
Başlıca dinî kastlar ve önemli aile/soylar:
- Şeyh kastı üç ana gruba ayrılır:
- Şemsanî (Şems ailesi kökenli) → Êzdîna Mîr’in soyundan geldikleri kabul edilir.
- Adanî → Şêxisin (Şeyh Adî’nin büyük torunu) soyundan.
- Qatanî → Şêxûbekir soyundan.
- Pir kastı ise çok sayıda alt grup içerir; en bilinenlerden bazıları:
- Pîr Sini Daranî
- Pîr Xetîb Pisî
- Pîrê Qewaltî (qewallar / ilahi okuyucular genellikle bu soydan gelir)
Bu aileler, tarih boyunca belirli aşiretlerle sıkı bağlar kurmuştur. Bazı aşiretler doğrudan dinî kastlarla özdeşleşmiş veya belirli şeyh/pir ailelerine bağlıdır.
Günümüzde Yezidiliğe hizmetleri devam eden önemli aşiretler ve bağlı oldukları dinî yapılar (örnekler):
- Kochar / Koçer → Şengal (Sincar) bölgesinde güçlü; Tawûsê Melek ritüelleri ve Laleş hac organizasyonunda aktif rol oynar.
- Cuwana (Yezidi konfederasyonu) → Birçok alt klanıyla birlikte dinî törenlerde ve toplum dayanışmasında önemli.
- Hesenan / Heskan → Şeyhlik ve Pirlik makamlarıyla tarihsel bağları güçlü aileler barındırır.
- Xerzan / Xirkan → Özellikle Irak’ın kuzeyinde, dinî eğitim ve qewal (ilahi okuyucu) geleneğini sürdüren aileler çıkar.
- Dumilî / Dumbilî → Tarihsel olarak Yezidi kimliğiyle özdeşleşmiş, günümüzde diaspora ve Şengal’de varlık gösterir.
- Basidkî, Belesinî, Birîmenî → Küçük ama dinî ritüellerde (özellikle bayramlarda) aktif aşiretler.
Bu aşiretlerin bir kısmı günümüzde Şengal, Şeyhan (Laleş bölgesi), Duhok ve diaspora (özellikle Almanya) üzerinden faaliyet gösterir. 2014 Soykırımı (73. Ferman) sonrası birçok aile, inancı diaspora ortamında yeniden yapılandırmak için çaba sarf etmektedir. Özellikle Mir ailesi (Yezidilerin dünyevi ve dinî lideri olan Mîr / Prens), Baba Şêx ailesi (ruhanî lider) ve Qewal aileleri (ilahi okuyucular), inancın sürekliliğinde merkezi rol oynamaya devam eder.
Kültürel Benzerlikler ve Farklılıklar
Ortak kültürel unsurlar:
- Kürtçe konuşma (özellikle Kurmanci lehçesi)
- Dengbêjlik ve sözlü destan geleneği
- Toplu danslar (govend)
- Misafirperverlik, onur ve intikam gibi değerler
- Bazı yemek ve düğün geleneklerinde paralellikler
Farklılıklar:
- Yezidilikte Tawûs Gêran (Tavus’un gezdirilmesi), Laleş’teki hac, belirli yiyecek yasakları (marul, balık, bazı hayvanlar), mavi rengin kutsallığı gibi özgün ritüeller vardır.
- Müslüman Kürtlerde ise Ramazan, Kurban Bayramı, Mevlid gibi İslami ritüeller baskındır.
- Yezidilerde reenkarnasyon, ruh göçü ve katı endogami (dış evlilik yasağı) güçlüdür; Müslüman Kürtlerde bu yoktur.
Günümüz Gerçekliği ve Dönüşüm
2014’teki IŞİD soykırımı (73. Ferman), Yezidiler için büyük bir kırılma noktası oldu. Binlerce insan öldürüldü, kadınlar köleleştirildi, Laleş ve Şengal bölgeleri ağır hasar gördü. Bu olaydan sonra yüz binlerce Yezidi Avrupa’ya (özellikle Almanya’ya) göç etti. Diaspora’da genç nesiller arasında hem Kürt kimliği hem de Yezidi inancı yeniden tanımlanmakta; bazıları sekülerleşirken, bazıları inancı daha sıkı korumaya çalışmaktadır.
Kürtler ve Yezidiler arasında tarihsel, dilsel ve kültürel bir ortaklık vardır. Çoğu akademisyen ve Yezidi kanaat önderi, Yezidileri Kürt etnisitesinin bir parçası olarak görür. Ancak Yezidilik, İslam’dan bağımsız, kendine özgü bir din olarak gelişmiştir. Tawûsê Melek inancı, kast sistemi, reenkarnasyon gibi unsurlar, Yezidileri hem Müslüman Kürtlerden hem de diğer komşu topluluklardan ayıran temel farklardır.
Yezidilikle özdeşleşmiş şeyhlik, pirlik aileleri ve belirli aşiretler, inancın korunmasında ve aktarılmasında asırlardır kilit rol oynamaktadır. Günümüzde bu aileler ve aşiretler, diaspora koşullarında bile Laleş hacı, bayram ritüelleri ve toplum içi dayanışmayı sürdürmeye devam etmektedir.
Bu ayrışma, tarih boyunca ötekileştirme ve baskıya neden olmuş; aynı zamanda Yezidi kimliğini koruma içgüdüsünü güçlendirmiştir. En sağlıklı yaklaşım, her iki topluluğu da kendi tarihsel ve inançsal bağlamlarında, önyargısız ve saygılı bir şekilde anlamaya çalışmaktır. Bu, hem geçmişi daha iyi kavramamızı hem de bugünün travmalarıyla yüzleşmemizi kolaylaştırır.
Bu yazı Bilgilendirme Amaçlıdır
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder