KERCOZ AŞİRETİ

Kercozlu Yusuf ağa (ölüm:1928 bursa)

 Kercoz Aşireti: Kökeni, Tarihsel Gelişimi ve Günümüzdeki Durumu

Kercoz (Kerkoz, Kercozî) Aşireti, Mardin’in Gercüş ilçesi merkezli ve çevresindeki köylerde yerleşik, tarihsel olarak Kürt kökenli bir aşirettir. Aşiret, Dekşuri (Dekşorî) aşiretinin bir kolu olarak kabul edilir. İsmi, Süryanice Kefer Gevsen’den (Gevsen köyü) türemiştir; Gevsen, Salahtan Kercoz’a giden bir şahsın adıdır ve bölge eski bir Süryani yerleşim birimidir. Aşiretin ilk merkezi Kefrê (Kefra Tajdo) köyüdür; ancak Tajdo’nun Abdiye Hemzikê’yi öldürmesi ve sonraki çatışmalar sonrası merkez Kercoz köyüne kaymıştır.

Aşiret, Gercüş ilçesi ve yakın çevresindeki köylerde yoğunlaşır. Kuzeyinde Raman, batısında Hesar, güney ve güneydoğusunda Arnas aşireti yer alır. Bölge, tarih boyunca Süryani, Kürt ve kısmen Ermeni unsurların bir arada yaşadığı karmaşık bir etnik-dinî mozaik barındırır.

Tarihsel Olaylar ve Liderlik Değişimleri

Aşiretin tarihî hafızasında en önemli olay, Tajdo İskender’in Abdiye Hemzikê’yi öldürmesidir:

• Abdiye Hemzikê, aslen Dorikâ aşiretinden olup Kercoz Gullika köyünde ağalık yapmaktadır.
• Kendisinden rahatsız olanlar, Kefre köyündeki Tajdo İskender’e başvurur.
• Bir Cuma namazı sonrası Tajdo, Abdiye Hemzikê’yi Kercoz camisinde öldürür ve ağalığı ele geçirir.
• Abdiye Hemzikê’nin karısı, Keferbê civarındaki Çomeri aşiretinden Amo Reş’e sığınır.
• Amo Reş, Kefre ve Kercoz’a saldırır; 7 kişi öldürülür, ancak Tajdo kurtulur.
• Uzun yıllar sonra Abdiye Hemzikê’nin torunu/yeğeni Behwarlı Sıloye Sino, Tajdo’yu öldürür. Tajdo’nun mezarı Kefre’dedir.

Bu olaylar, aşiretin merkezinin Kefre’den Kercoz’a kaymasına ve liderlik mücadelesine yol açmıştır.

Köy ve Mahalle Yapısı

Kercoz merkezi üç mahalleden oluşur:

1. Tara Muhammed Resul (Tara Şolıka): Mala Hasan Şemdin burada oturur. Aile soyadları: Ekmen, Zaorluoğlu, Şemdinoğlu, Güven, Süer, Turan, Işık, İskenderoğlu.
2. Tara Abdoya
3. Tara Amer (Ömer)

En eski ailelerden biri Mala Muhammed Resul’dür (Atıgan soyadı). Bir diğer eski aile Mala Amervi’dir (Öner, Günaydın soyadları); Mahalmi Miri’ne cömertlik ve cesaret göstererek Kercoz’un yarısını elde ettikleri rivayet edilir.

Diğer önemli aileler:

• Mala Abdoyi: Gıratılabbad mıntıkasından; Kaya soyadı.
• Mala Yunuskatî: Soyvural soyadı.
• Mala Ziloyi: Diyarbakır’a göç etmiş; Tatlıcı soyadı (Şeyhmuz Tatlıcı bu aileden).
• Mala Haseno: Kaya soyadı; Süryani asıllı olduğu söylenir.
• Mala Hacı İlyas: Diyarbakır müftüsü Mele Halil Özaydın ve oğlu Mehmet Özaydın (eski Dicle Üniversitesi Rektörü) bu aileden.

Liderlik ve Önemli Şahsiyetler

• Hasan Şemdin (ö. 1892): Tajdo İskender’in torunu; Kercoz’un hakimi olur. 1857’de yoğun kar yağışı sonucu evi yıkılır; oğlu İskender ve torunu Süleyman hariç aile büyük ölçüde ölür.
• Yusuf Ağa (ö. 1928, Bursa): 1926’da Bursa’ya sürgün edilir; 1928’de kaplıcalarda beyin kanamasından ölür.
• Bedrettin Ağa (1872–1952): Yusuf Ağa’nın yeğeni; liderliği devralır. Oğlu Şeyxmus ve torunları Adnan Ekmen (1987–1995 Mardin Milletvekili ve Devlet Bakanı), Ayhan Güven gibi isimler çıkar.
• Nuri Onur Deyrindıplı: 1950–1960 arası Diyarbakır Belediye Başkanı ve DP Milletvekili; seyyid Hammedo’nun oğlu.

Kefre Köyü (İlk Merkez)

Kefre (Kefra Tajdo), çok eski bir Süryani yerleşim birimidir. Köye ilk gelenin Van-Muş civarından Tajdo olduğu, köyün daha önce terk edilmiş olduğu, ancak kilise ve eski eserlerin varlığı rivayet edilir. Müslüman Kürtler ve Süryaniler birlikte yaşamıştır. Günümüzde Dr. Sadık Çetin (Midyat) ve eski Devlet Bakanı Mehmet Şimşek (Gaziantep) Kefreli’dir.

Köydeki Müslüman Kürt aileler:

• Mala Tajdo (Kercoz’daki Ekmen’ler Tajdo’nun torunları)
• Mala Şéxmus (Zaxuran’dan)
• Mala Mele (Reşkotan / Botan-Beşiri)

Süryani aileler:

• Yihnoki’ler (Tajdoşar ile Van yöresinden)
• Şırbeniler (Hapisnas’tan)

Aşiret Liderliği Köken Rivayetleri

Mala Hasan Şemdin’in kökeni konusunda ihtilaf vardır:

• Bir görüş: Musul’dan gelme; Şex Aliye Por’un torunları.
• Çoğunluk görüşü: Van kökenli; Midyat-Nusaybin arası Kelehe’de mezarı bulunan Kara Tajdin’in çocukları.
• Bazı kaynaklar iki rivayeti birleştirir. Suriye vatandaşı Prof. İsmet Şerif Vanlı’nın da bu aileyle akraba olduğu iddia edilir.

Sonuç

Kercoz Aşireti, Dekşuri’nin bir kolu olarak Gercüş merkezli, tarihsel olarak Süryani-Kürt etkileşiminin yoğun olduğu bir bölgede şekillenmiştir. Tajdo İskender’in Abdiye Hemzikê’yi öldürmesiyle başlayan olaylar, aşiretin merkezini Kefre’den Kercoz’a taşımış; Mala Hasan Şemdin liderliğiyle modern döneme ulaşmıştır. Köy ve aile yapısı, bölgenin karmaşık etnik-dinî tarihini yansıtır. Günümüzde aşiret mensupları, siyaset (Adnan Ekmen, Nuri Onur), akademi ve bürokraside etkili isimler çıkarmıştır.

Kaynakça

• Tan, Altan. Turabidinden Berriyeye. Nubihar Yayınları, İstanbul.
• Yerel sözlü tarih ve aşiret şecereleri (Gercüş-Kercoz rivayetleri).
• Osmanlı arşivleri (BOA): Gercüş ve Midyat nahiye tahrir kayıtları (genel referans).
• Yerel blog ve aile hafızası derlemeleri: Kercoz aşireti aile soyağaçları ve mezar rivayetleri.