Kafkasya Kürtleri: Kızıl Kürdistan'dan Stalin Sürgünlerine Uzanan Tarih

 

Kafkasya Kürtleri, bugün Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan sınırları içinde yaşayan, tarihi Orta Çağ'a kadar uzanan en eski Kürt diasporalarından biridir. Bu topluluğun tarihi üç ana dönem üzerinden okunabilir: Orta Çağ Kürt hanedanlıkları, Sovyetlerin Kızıl Kürdistan deneyi ve Stalin dönemi sürgünleri.

1. Azerbaycan Kürtleri ve Kızıl Kürdistan Meselesi

Azerbaycan'daki Kürt varlığı hakkında popüler bazı metinlerde M.Ö. 2000'lerdeki Guti / Kurti halklarıyla doğrudan bağ kurulur. Ancak bu, dilbilimsel bir yakıştırmadır ve modern tarihçilikte Kürtlerin bu halkların doğrudan devamı olduğu yönünde bir akademik uzlaşı yoktur. Belgelere dayalı tarih daha çok 10. yüzyıldan sonra netleşir.

Şeddadiler (951-1199)

Tarihin en net dönemi Şeddadiler dönemidir. 951-1199 yılları arasında hüküm süren Şeddadiler, Kürt kökenli bir hanedan olarak önce Dvin'de, sonra 971'den itibaren Gence'yi başkent yaparak Arran ve Ermenistan'ın büyük bölümünü yönetmiştir. Hanedanın kurucusu Muhammed bin Şeddad'dır. Bu bilgi Encyclopaedia Iranica ve modern kaynaklarda da Kürt kökenli bir Kafkas hanedanı olarak geçer.

Kızıl Kürdistan - Kurdistan Uyezdi (1923-1930)

Sovyet dönemi ise Kürtler için en önemli kırılmadır. Azerbaycan Komünist Partisi Birinci Sekreteri Sergey Kirov'un önerisi ve Lenin'in onayıyla Temmuz 1923'te merkezi Laçin olan Kürdistan Uyezdi, yani Kızıl Kürdistan kuruldu. Laçin, Kelbecer, Kubadlı ve Zengilan'ı kapsayan bu özerk yapı, 1929'da lağvedilerek illere bölündü ve 8 Ağustos 1930'da tamamen ortadan kaldırıldı.

Stalin Dönemi Sürgünleri

1920'lerde Kürtçe okul ve kültür kurumları desteklenirken, 1930'ların ortasından sonra politika tamamen değişti. 1937'de Azerbaycan ve Ermenistan'daki Kürtler, 1944'te ise Gürcistan'daki Kürtler Sovyet gizli polisi NKVD tarafından Orta Asya'ya sürgün edildi. Sadece 1937 sürgününde 1.325 Kürt'ün deport edildiği kayıtlara geçmiştir. Bu insanlar Çeçenler, Volga Almanları ve Kırım Tatarları gibi "şüpheli halk" görülerek Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan'daki özel yerleşimlere gönderildi.

Karabağ Savaşı ve Dağılma

1992-1993 Karabağ Savaşı sırasında eski Kızıl Kürdistan toprakları da boşaldı. Laçin 17 Mayıs 1992, Kelbecer, Kubadlı ve Zengilan 1993'te işgal edilince buradaki Kürt nüfus Azerbaycan'ın içlerine iç mülteci olarak dağıldı.

2. Ermenistan'da Yaşayan Kürtler

Ermenistan'daki Kürtlerin büyük çoğunluğunu Ezidi Kürtler oluşturur. Sovyetler Birliği içinde Kürtçe radyo, okul ve yayınların en özgür olduğu cumhuriyet Ermenistan olmuştu. Ancak 1937 sürgünleri burada da nüfusu büyük ölçüde azalttı. 1988 sonrası Azerbaycan-Ermenistan çatışmasıyla birlikte karşılıklı göçler yaşandı. Bugün resmi rakamlarda 40-60 bin civarında Ezidi-Kürt nüfus görünmektedir.

3. Gürcistan Sınırları İçindeki Kürtler

Gürcistan Kürtlerinin tarihi de Şeddadilerin Ani ve Tiflis hattındaki hakimiyetine kadar geri gider. Gürcistan'daki en büyük kırılma Kasım 1944 sürgünüdür. Bu tarihte Gürcistan'daki Kürtler, Ahıska Türkleri ile birlikte Orta Asya'ya sürgün edildi. Yıllar sonra bir kısmı geri dönse de çoğu Kazakistan'da kaldı.

Bugün Gürcistan'da kalan nüfus 15-20 bin civarında tahmin ediliyor, çoğu Tiflis ve Rustavi'de yaşıyor ve ekonomik nedenlerle Rusya'ya göç vermeye devam ediyor.

Sonuç

Kafkasya Kürtleri, Kızıl Kürdistan gibi kısa ömürlü bir özerklik deneyimi yaşamış, ancak Sovyet milliyetler politikasının ve Karabağ savaşlarının en çok etkilenen topluluklarından biri olmuştur. Bugün üç ülkede de büyük ölçüde asimile olmuş, dağınık bir diaspora olarak yaşamlarını sürdürmektedirler.

---

Kaynakça

1. Encyclopaedia Iranica - SHADDADIDS maddesi. Şeddadilerin 950-1200 arası Kürt kökenli hanedan olduğu.
2. Wikipedia TR - Sovyet Kürdistanı / Kızıl Kürdistan. Kurdistan Uyezdi'nin 1923'te kurulması.
3. J. Otto Pohl - Kurds in the USSR, 1917-1956 (Brill). 1937 ve 1944 sürgünleri.
4. Wikipedia EN - Deportations of Kurds from Transcaucasia ve Kurdistan Uezd maddeleri.
5. İsmail Beşikçi - Devletler Arası Sömürge Kürdistan yorumları.