IRAK KÜRTLERİ: Tarih, Sosyolojik Yapı, Aşiretler ve İnanç Sistemi

 Özet

Bu makale, Irak Kürtlerinin tarihsel kökeninden günümüz sosyolojik yapısına kadar aşiret konfederasyonlarını, Barzani ailesinin Siirt Şirvan ve Hakkari Xana Mezin bağlantısını ve Irak Yezidi Kürt aşiretlerinin kast sistemi, yasakları ve ritüellerini akademik kaynaklar ışığında incelemektedir. Çalışmada Omarkhali'nin Yezidi dini metin geleneği kitabı ve Harran Üniversitesi'nin Viranşehir Yezidiliği üzerine saha çalışması temel alınmıştır.

1. GİRİŞ

Irak Kürtleri, 1992'den beri fiili, 2005 anayasasından beri resmi olarak özerk olan Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) çatısı altında yaşayan, 6-7 milyon nüfuslu bir topluluktur. Tarih boyunca hem devletsiz bir millet olmanın mücadelesini hem de kendi içinde aşiret, kast ve inanç temelli çoğul bir yapıyı barındırmıştır. Bu makale, bu çoğul yapıyı dört ana başlıkta ele almaktadır.

2. TARİHÇE

2.1. Barzanilerin Kökeni - Siirt Şirvan ve Xana Mezin

Barzani aşiretinin kökeni hakkında en net belge Kürtoloji Akademi'de yayınlanan makaledir: "Barzani Aşireti lideri Şeyh II. Abdüsselam idam edildikten sonra Osmanlı kuvvetleri bölgeye hakim oldu ve aşiretin mensupları kaçtılar. Ailesinden üç büyük kardeş Ahmed, Babo ve Muhammed Sıddık Hakkari'deki Guerdi aşiretine, Molla Mustafa da Şirvan'daki Bergiyef köyüne sığındı." Bu kayıt, Barzanilerin bir dönem Siirt Şirvan ve Hakkari Guerdi aşireti içinde yaşadığını göstermektedir. Barzani konfederasyonu 4 aşiretten oluşur: Beroji, Mizori, Şarvani ve Dolemari. Bölgenin merkezi Mergesor kazası olup Mergesor, Barzan ve Şirvan olmak üzere üç kazadan oluşur. Bazı kaynaklarda Hakkari kökenli Xana Mezin (Büyük Han) aşiretler grubundan olduğu ve Hakkari kökenli aşiretlerle akraba olduğu kaydedilir. Barzaniler aslen Amidiye Emirleri soyundan gelip, Nakşibendi halifeliğini alarak Barzan köyüne yerleşmiş ve aşiretleşmişlerdir.

2.2. Modern Tarih - Enfal ve Özerklik

1980'lerde Baas rejiminin Enfal Kampanyası'nda 3.000-4.000 köy yok edilmiş, 50.000-100.000 Kürt öldürülmüştür. 16 Mart 1988'de Halepçe'de 5.000 kişi kimyasal silahla katledilmiştir. 1991 Körfez Savaşı sonrası ABD uçuşa yasak bölge ilan etmiş, 1992'de KBY kurulmuştur.

2.3. Bağdat-Erbil Mücadelesi (2007-2009)

Exeter Üniversitesi'nden Stansfield & Anderson'un analizine göre ilişki 2007 ortasından itibaren bozulmuştur. İki zıt strateji ortaya çıkmıştır: Maliki liderliğindeki merkeziyetçiler ve Kürtler ile ISCI liderliğindeki bölgeciler. Hanekin Etkisi olarak adlandırılan olayda, Temmuz 2008'de Irak ordusunun Hanekin'e girmesiyle 4.000 peşmerge ile karşı karşıya gelinmiş, çatışmanın eşiğinden dönülmüştür. Kerkük, Irak petrolünün %20'sini barındırdığı için en büyük kriz noktasıdır. Anayasa Madde 140 (normalleştirme, nüfus sayımı, referandum) uygulanmamıştır. Maliki'nin Kasım 2008'de tartışmalı bölgelerde isnad (destek) konseyleri kurması, Kürtler için Saddam'ın caş aşiretlerini silahlandırması gibi algılanmıştır. Sonuç olarak Arap milliyetçiliği üzerinden birliği sağlamaya çalışmak, Irak'ın toprak bütünlüğünü tehdit eden en büyük unsur haline gelmiştir.

3. SOSYOLOJİK YAPI VE AŞİRETLER

Irak Kürdistanı'nda aşiret hala evlilik, kan davası ve siyasette belirleyicidir. Erbil bölgesinde en önemli aşiretler: Ako, Dizayi, Surçi, Gerdi, Herki, Barzan, Buli, Şirvan ve Baradost, Zarari, Berwari Bala, Berwari Jiri, Khoşnav, Piran. Süleymaniye'de Talabani, Caf/Jaff, Herki, Surchi, Zebari, Mizuri, Baradosti, Bradost, Lolan. Barzani konfederasyonu 4 aşiretten oluşur: Beroji, Mizori, Şarvani, Dolemari. El-Enfal'de 8.000 ferdi katledilmiştir. Sosyal tabakalaşma şeyhlikten gelen nüfuzla birleşmiştir.

4. İNANÇ YAPISI VE YEZİDİ AŞİRETLERİ

4.1. Yezidilikte Kast Sistemi (Omarkhali 2017)

Omarkhali'ye göre Yezidilik misyoner bir din değildir, üyelik doğumla kazanılır. Nüfusun sadece %6-7'si Şeyh ve Pir (terîq / ruhani), %93-94'ü Mürid (veknav). Evlilik kesinlikle kast dışı yasaktır. Bu, diasporadaki gençler için en büyük sorundur. Şeyhler kendi içinde Adani, Şemsani ve Qatani olarak 3 iç-evlilik grubuna ayrılır. Şemsani de 4 büyük eve bölünür: Şemsedin, Fexredin, Nasirdin ve Sicadin - bunlar Ezdine Mir'in 4 oğludur. Şemsani/Şemsedin evinden gelmektedir. Her Yezidi'nin pênc ferz (beş farz) gereği 5 manevi rehberi olmak zorunda: pir, şeyh, hosta, merebi ve ahiret kardeşi (bire axirete). Her soy bir ocax (ocak) ile temsil edilir ve bu soy, Yezidi'nin toplumdaki yerini diasporada bile belirler.

4.2. Sembol ve Kutsal Metinler

Tek Tanrı'ya Xwedê / Ezdan / Heq denir. Ateş, su, hava, toprak kutsal unsurlardır. Dua güneşe doğru edilir. Yaratılış mitinde Tanrı önce kendi ışığından beyaz inci dur yaratır, sonra 7 melek, başlarında Tawisî Melek (Tavus Meleği). Kutsal kitaplar Mishefa Reş ve Kitab-ı Cilve (13. yy), asıl aktarım sözlü Qewl ilahileri iledir. Xana Emerali'nin Avesta'dan çıkan Ezidatî, Civak, Sembol ve Rituel kitabı bu Qewl'ları analiz eder. Yezidiler kendilerini diğer halklardan farklı yaratılmış seçilmiş halk olarak görürler.

4.3. Yasaklar ve Adetler (Harran Tezi 607692)

Harran Üniversitesi'nin Viranşehir Yezidileriyle yaptığı saha çalışmasında:

Marul Yasağı: Musul'da bir Müslümana ait marul tarlasına zarar verilmemesi için Mir tarafından geçici olarak haram denmiş, zamanla genel kural gibi algılanmıştır. Bugün Burç köyü Yezidileri genellikle tüketmekte, Viranşehir Bozca köyünde yaşlılar hala yememektedir.

Tavus Kuşu: Eti kesinlikle haram. Tanrı'nın tüm renklerini üzerinde barındırdığı için hürmeten yenmez. Mezar taşlarında tavus kuşu ve güneş motifi sıkça görülür.

Domuz Eti: Hastalık saçtığı için yenmez, yoksa mutlak haram değildir.

Alkol: Sarhoşluk vermeyinceye kadar içilebilir. Her şeyin fazlası haram kabul edilir.

Cenaze: Ölen her Yezidi'nin defin işlemine bütün Yezidilerin katılması gerekir. Dua okunurken mezarlığa gelenler duayı sessizce dinler. Mezarların kazılma yönleri ve dua merasimlerinde birlik vardır.

4.4. Ritüeller ve Bayramlar

Cejna Cemaiya (Toplanma Bayramı): Laleş'te 7 gün, Şêx Şems türbesinde boğa kurbanı ve sema. Cejna Ezi / Îda Ezi (Işık Bayramı): Her yıl 14 Aralık'tan sonraki ilk Cuma, 3 gün oruç. Vaftiz: Laleş'teki Beyaz Pınar Kaniya Sipi'de çocukların vaftizi. Tüm erkek çocukları kastı ne olursa olsun geçiş ayinlerinden geçer. En büyük festival olan Cejna Cemaiya'da kutsal su dağıtılır.

5. SONUÇ

Irak Kürtleri, bir yanda Siirt Şirvan ve Hakkari Xana Mezin'den gelen Barzani gibi Sünni aşiret konfederasyonları, diğer yanda Şemsani ocaklarından gelen Şemski/Yezidi aşiretleri ile çoğul bir yapı sergiler. 2007-2009 Bağdat-Erbil krizi göstermiştir ki, Arap milliyetçiliği üzerinden birliği sağlamaya çalışmak, tam tersine Irak'ın toprak bütünlüğünü tehdit eden en büyük unsurdur. Yezidi kast sistemi ve yasakları ise bu çoğulculuğun en korunaklı örneğidir.

Kaynakça

1. Omarkhali, Khanna. Yezidi Religious Textual Tradition: From Awakening to Full Bloom. 2017.
2. Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tez No: 607692, Günümüze Yezidilik ve Viranşehir Yezidiliği, 2019.
3. Stansfield, Gareth & Anderson, Liam. Kurds in Iraq: The Struggle Between Baghdad and Erbil.
4. Ünal, Özkan. Tarikat, İsyan ve Siyaset Üçgeninde Barzaniler. JSHSR 2018.
5. Barzani Aşireti, Wikipedia ve Encyclopaedia Iranica.
6. Xana Emerali, Ezidatî, Civak, Sembol ve Rituel, Avesta Yayınları.