DİZEYİ VEYA DİZE AŞİRETİ

Dizeyi (Dize) Aşireti, tarihsel olarak Hakkâri ile İran’ın Xoy (Khoy) şehirleri arasında yer alan Dize Kalesi ve çevresinden adını almış, İpek Yolu üzerinde önemli bir merkezde yaşamış köklü Kürt aşiretlerinden biridir.

Tarihsel Arka Plan

• Yerleşim: Dize Kalesi, Hakkâri-Xoy hattında İpek Yolu üzerinde stratejik bir merkezdir.
• Göçler: Bu bölgeden Irak’ın Erbil civarına göç etmişlerdir. Özellikle Mahmur ilçesine bağlı Karaçok ve Kendinav Dağı bölgelerinde yoğun olarak yaşamaktadırlar.
• Güneydoğu Anadolu: Dicle Nehri’nin verimli havzalarında da etkin olmuş, bu nedenle bölgede yaşayan Arap aşiretleri nehrin batısına göç etmek zorunda kalmıştır.

Sosyo-Kültürel Yapı

• Geçim: Kırsal kesimde tarım ve hayvancılıkla uğraşırlar.
• Din: Büyük çoğunluğu Sünni, dindar ve muhafazakâr ailelerden oluşur.
• Dil: Kürtçenin Kurmancî lehçesi.
• Bağlı Aşiretler: Piran, Gontola ve özellikle Patnos, Adilcevaz, Van ve Erciş taraflarında yaşayan Memanî aşireti ile bağlantılıdır.

Tarihsel Kaynaklarda Dizeyi

• Sir Mark Sykes (1900’ler): Erbil eyaletine yaptığı gezide Dizeyi aşiretini “bölgenin en etkili ve köklü aşireti” olarak tanımlar.
• Mr. Hay’ın Haritası: Dizeyi aşiretinden bahsetmemesi, Sykes tarafından “gerçekten ve haktan uzaklaşmak” olarak eleştirilmiştir.
• Mufassalu Coğrafiyet el-Irak (1930): Dizeyi aşiretinin nüfusunun 30.000’i geçtiğini kaydeder.

Akademik Değerlendirme

Dizeyi aşireti, hem Hakkâri-Xoy hattında hem de Erbil-Mahmur bölgesinde güçlü bir varlık göstermiştir.

• İpek Yolu üzerindeki konumu, aşiretin ticari ve stratejik önemini artırmıştır.
• Nüfus yoğunluğu ve bağlı aşiretleri, Dizeyi’nin bir aşiret olmaktan öte, bölgesel bir konfederasyon niteliği taşıdığını göstermektedir.
• Arap aşiretleriyle rekabeti, Dicle havzasında Kürt aşiretlerinin etkinliğini ortaya koyar.

Kaynakça

1. Muhammed Emin Zeki Beg, Kürd ve Kürdistan Tarihi, Irak, 1931.
2. Sir Mark Sykes, The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire, London, 1906.
3. Mufassalu Coğrafiyet el-Irak, 1930.
4. Martin van Bruinessen, Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, London, 1992.

.