Reşwan Aşireti Tarihi - Binbaşı Noel 1919 Raporu

 Binbaşı Noel’in 1919 Reşwan raporu: Malatya-Kahta-Adıyaman hattında 4000 ailelik Reşwan aşiretinin tarihi, kolları ve lideri Hacı Bedir Ağa.

Reswan-asireti-binbasi-noel-1919-raporu

Giriş

Avesta Yayınları Kürdoloji Dizisi’nde yer alan E.W.C. Noel - Kürdistan 1919 Binbaşı Noel’in Günlüğü (2. Baskı 2010) kitabının en detaylı bölümlerinden biri 56. sayfadan itibaren başlayan Reşwan Aşireti Üzerine Rapor bölümüdür. Noel, bu raporu Malatya’nın güneyindeki dağlarda, Kahta, Hüsnü Mansur (Adıyaman) ve Malatya üçgeninde yaşayan Reşwanlılarla yaptığı görüşmeler ve Osmanlı sayım kayıtları üzerinden hazırlar.

Aynı zamanda günlüğün 1 Eylül ve 10-16 Eylül 1919 tarihli kısımlarında da Reşwan aşireti ve lideri Hacı Bedr Ağa ile ilgili siyasi olaylar anlatılır. Bu makale, kitaptaki tüm Reşwan kısımlarının telif uyumlu özetiyle, Search Console kriterlerine uygun olarak hazırlanmıştır.

1. İstatistiksel Yapı ve Coğrafya

Noel’e göre Reşwan aşireti 4000-4500 aileden oluşan büyük bir konfederasyondur. 1919’daki dağılımı şöyledir:

• Kahta Kazası: 94 köy, 2080 aile
• Hüsnü Mansur Kazası: 17 köy, 1417 aile (içinde 200-300 göçebe çadırlı aile dahil)
• Malatya Kazası: 12 köy, 455 aile
• Behni bölgesi: 180 göçebe aile (ilkel kulübelerde yaşayan)
Toplam: 123 köy, 4082 aile.

Aşiret, Malatya’nın güneyindeki dağlarda, Kahta’nın 5 km güneyindeki Roma köprüsünün de bulunduğu coğrafyada, Nemrut ve Çiya Spi dağları arasında yaşar. Ovalarda pirinç, pamuk, tütün; dağlık kesimde buğday, arpa ve çavdar yetiştirilir. Ovalarda verim bire 20-30 iken, Besni’de bire 15-25, dağlık Kahta’da bire 7-10’dur.

2. Reşwan Aşiretinin 21 Kolu

Noel, aşiretin ailelere göre dağılımını detaylı tabloyla verir. Özetle başlıca kollar:

1. Karçer (Molla Muhammed) – Goi Tap yaylası
2. Korta (Ramazan Ağa) – 100 aile
3. Alikan (Ust Beg Kari) – 300 aile, Paliş Murinar
4. Brinça (Avi Nasır) – Çiya Spi
5. Gella (Mahadan Ağa) – 600 aile, 11 köy
6. Ziraukan (Hacı Bedr) – 700 aile, 42 köy – Ovada kalır (Aşiretin en büyük ve lider kolu)
7. Kawi Doşilt (Müslim Ağa) – Ovada
8. Yarlix Xıdır Sor (Şeyh Kure) – Mairg İzar, Şii
9. Koçar Xıdır Sor (Karman Ağa) – Şii
10. Çelikan, Bulam, Alguran, Mulkan, Mamurek, Gulluman, Mamesor, Taşikan, Dalan, Koşan, Çakalan

Noel’in notuna göre bu kolların %10’u bütün yılı çadırlarda geçiren tam göçebe, %65’i sadece yazları çadırda kalan yarı göçebe, %25’i tamamen yerleşik hayattadır. 8, 9 ve 11 numaralı kolların tamamı veya yarısı Şii (Alevi), geri kalanı Sünni’dir.

3. Tarihsel Köken

Reşwanlıların kendi anlatımına göre aşiret 3-4 yüzyıl önce tamamen göçebeydi. Kışlarını Behisni (Besni) alt kesimlerinde, yazlarını ise Ankara yakınlarında, Deşt-i Himarida denilen bölgede geçirirlerdi. Bir yaz Türklerin saldırısına uğrayarak ikiye bölündüler. Bir kısmı Ankara’da kaldı ve halen orada yaşamaktadır. Diğer kısmı güneye göç ederek Besni ile Malatya arasındaki dağlarda köyler kurdu. İran sınırındaki Celali aşiretinin alt kolu olan Kotan’ın da Reşwan’dan çıktığı belirtilir.

İsminin Kilis civarında kurulduğu rivayet edilir. Bu göç hikayesi, Reşwan’ın hem Orta Anadolu hem de Güneydoğu Anadolu’da kollarının olmasını açıklar.

4. Liderlik: Hacı Bedir Ağa

Raporun ve günlüğün merkezinde Ziraukan kolundan Hacı Bedir Ağa vardır. Noel onu şöyle tanımlar: 45 yaşlarında, uzun boylu, iyi görünümlü, açık görüşlü ve sevilen bir lider. Aşiret üzerindeki iktidarı sağlamdır ancak gücünden dolayı Osmanlı yönetimine karşı dikkatli davranır.

Savaş sırasında aşiretten çok firari çıkması nedeniyle birkaç ay hapse atılmıştır. Kardeşlerinden Haydar Bey halefi olarak görülür.

Siyasi rolü kritiktir: 1 Eylül 1919’da Harput Valisi, Sivas Kongresi’ne karşı kullanmak üzere Reşvan’dan 100 silahlı adam ister. Mutasarrıf Halil Bey bu isteği Kürtlere karşı kullanılacağı düşüncesiyle reddeder ve işi Hacı Bedir Ağa’ya iletir. Bedir Ağa, diğer Kürt liderlerle gizli anlaşarak hiçbir şey yapmaz. Daha sonra valinin aslında Sivas’taki Mustafa Kemal hareketine karşı milis topladığı anlaşılınca, Kürtler Osmanlı otoritesinin zayıflamasını kendi lehlerine görerek bu kez 100 yerine 500 asker göndermeye razı olurlar.

10 Eylül’de Noel ve vali Malatya’dan kaçarken Reşvan’ın Rafa köyünde Hacı Bedir Ağa’nın himayesinde konaklarlar.

5. Silahlı Güç ve Savaşın Etkileri

Noel’e göre Reşvan kavgacı olarak nam salmıştır. 1000 adet modern tüfekleri ve her tüfek için 200 fişeği vardır. Bir saldırı anında 2000 silahlı adam çıkarabilir, dışarıya 800-1000 asker gönderebilir.

Savaşta 2000 kişi askere alınmış, 1000’i firar etmiş, 900’ü henüz dönmemiştir. Cezai müeyyide olarak firarilerin evleri yakılmıştır. Bu yüzden aşiret Türklere karşı büyük kızgınlık duymaktadır. Noel’in kaydına göre ev sayısı savaş sonrası %35 düşmüş, ailelerin %15’i tamamen yok olmuş, toplam nüfus %25 azalmıştır. Bu düşüşün nedeni olarak ev yakmalar, açlık ve İspanyol gribi gösterilir.

6. Ekonomi, Din ve Kültür

Din: Xıdır Sor ve Bulam’ın yarısı dışında tamamı Ortodoks Sünnidir. Atmi aşiretindeki gibi Şii azınlığa mesafeli bakılır. Noel, “bir Sünni kızını bir Şiiye vermez” notunu düşer.

Giyim: Geniş şalvar (şal), kırmızı işlemeli kısa yelek (takalla), fes veya keçe külah (kullik), büyük kızıl türban ve takke.

Dil: Kurmanci. Şehre yakın köylerde Türkçe bilinir, iç kesimlerde az bilinir.

Ekonomi: Dağlık bölgelerde hayvancılık, ovalarda tarım. Savaş öncesi zengin bir ailenin 100 küçükbaş hayvanı vardır, savaşta bu yarıya düşmüştür. Yetiştirilen ürünler: buğday, arpa, akdarı, tütün, pirinç, pamuk, çavdar. Üzüm bağları fazladır. Kadınlar halı, kilim, keçi kılından çadır ve yünden çorap dokur. Erkekler ayakkabıcılık ve nalbantlık yapmaz. Eskiden katırcılık (katır kiralama) yaygınken savaş sonrası bitmiştir.

Vergi ve mülkiyet: Dağlık kesimde köylüler “Xwedi Cot” yani tohum ve saban kendine ait, ovada ise “Nivikar” yani toprak ağasının ortağıdır. Toprağın yarısı tapulu yarısı miri arazidir. Otlaklar için hükümete vergi ödenmez. Noel, 2500 binek, 25 bin küçükbaş, 60 deve ve 1000 büyükbaş üzerinden 80.000 altın lira vergi istendiğini gösteren belgeler gördüğünü yazar.

Ağırlık ölçüleri: 1 kırat=6 kilo, 32 kırat=1 kil=192 kilo. Para: 1 lira=7 mecidiye, 1 mecidiye=20 kuruş.

7. Günlükteki Diğer Reşwan Kayıtları

15-16 Eylül’de Noel, Reşvan yaylalarına ulaştığında Mezopotamya ovalarının başladığı noktada olduklarını yazar. Aşiret mensuplarının gümüş şeritli eski tip tüfeklerle donandığını, modern silah bulamadıklarını, çünkü terhis olan askerlerin köylerinden uzak yerlerde silah sattığını belirtir. Bir Türk tüfeğinin 8-10 lira, 100 merminin 5-10 mecidiye olduğunu not eder.

Ayrıca Kahta yakınlarındaki Kazir köyünde kömür çıkarıldığı, Sencık nahiyesinde mide için kullanılan beyaz kristal tortu bırakan bir kaynak bulunduğu ve bölgede tuz bulunmadığı gibi doğal kaynak bilgileri de raporda yer alır.

Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)

S: Reşwan aşireti kimdir?
C: Malatya, Kahta ve Adıyaman (Hüsnü Mansur) üçgeninde yaşayan, 4000 ailelik, 21 koldan oluşan büyük bir Kürt aşiretidir.

S: Reşwan aşiretinin lideri kimdi 1919’da?
C: Ziraukan kolundan Hacı Bedir Ağa. 45 yaşlarında, sevilen ve güçlü bir lider olarak tanımlanır.

S: Reşwan Alevi mi Sünni mi?
C: Büyük çoğunluğu Sünni, Xıdır Sor ve Bulam kollarının bir kısmı Şii/Alevi olarak kaydedilmiştir.

S: Reşwan aşireti nereden gelmiştir?
C: Kendi rivayetlerine göre Ankara Deşt-i Himarida bölgesinden güneye göç etmiş, bir kısmı Ankara’da kalmıştır.

Kaynakça

Birincil Kaynak: Noel, E.W.C. Kürdistan 1919 Binbaşı Noel’in Günlüğü, Çev. Bülent Birer, Avesta Yayınları, İstanbul 2010 (2. Baskı), Reşwan Üzerine Rapor s.67-93 ve Günlük s. 1 Eylül, 10-16 Eylül sayfaları.
İkincil: Military Report on Eastern Turkey in Asia Vol. IV (Kitapta atıflanan).
Bu makale telif uyumlu özet ve analizdir, uzun doğrudan alıntı içermez.