YIVALAR, YIVA BOYU

 

Yıva Boyu: Oğuzların Üçok Kolundan Hama-Humus Hattını Türkleştiren Boy

Yıva, Oğuzların Üçok kolundan ve 24 boydan biridir. Kaşgarlı Mahmud Divânu Lügati’t-Türk’te anlamını “derecesi yüksek, üstün” olarak verir. Ongunu üveyik kuşudur. Tarihte en çok Halep, Hama, Humus üçgenini Türkleştirmeleriyle bilinirler. Dulkadiroğulları’nın kuruluşunda Avşarlarla birlikte yer aldılar.

1. Köken ve Oğuz Teşkilatındaki Yeri

Oğuz Boy Sistemi: Yıva, Üçokların Gökhan kolundandır. Avşar ile aynı koldan gelir. Savaşta ordunun sol kanadında yer alır. “Derecesi yüksek” anlamı, Oğuz töresinde itibarlı boy olduklarını gösterir.

Damga: Yıva boyunun damgası >>+ şeklindedir. Çift ok artı haç gibi. Bu damga Halep-Hama bölgesindeki eski Türkmen mezar taşlarında ve Kızık/Barak kilimlerinde yan motif olarak görülür.

Karakter: Avşarlara çok benzer. Savaşçı, göçebe, kalabalık nüfuslu. Ancak Avşar kadar “asi” anılmazlar. Daha çok “beylerine sadık” boy olarak temayüz ettiler.

2. Tarihi Seyir: Ceyhun’dan Halep’e

Dönem	Coğrafya	Tarihi Rol
10-11. yy	Maveraünnehir-Horasan	Selçuklu kuruluşunda Yıva süvarileri yer aldı
1071 sonrası	Halep-Hama-Humus	Malazgirt sonrası Türkmen akını ile Suriye’ye yerleştiler
1098-1117	Urfa	Urfa Haçlı Kontluğu’na karşı ilk Türkmen direnişi Yıvalardandı
1337-1515	Maraş-Elbistan-Antep	Dulkadiroğulları’nın kurucu boylarından oldular
1516-1920	Halep-Hama-Humus	Osmanlı döneminde “Halepli Türkmen” adıyla yarı göçebe yaşadılar
1920-...	Gaziantep-Kilis-Hatay	Sınırın Türkiye tarafında kalanlar Barak Türkmenlerine karıştı

Dulkadirli Dönemi 1337-1515: Zeyneddin Karaca Bey’in Avşar beyi olması meşhurdur ama ordusunun yarısı Yıva boyundandı. 1563 Maraş Tahrir Defteri’nde “Cemaat-i Yıva” olarak 20’den fazla köy kayıtlı. Elbistan, Göksun, Pazarcık hattı Yıva yurdu idi. Bu yüzden Dulkadiroğulları için “Avşar-Yıva konfederasyonu” denir.

Memlük-Osmanlı Dengesi: Yıvalar Halep’e yakın oldukları için Memlüklerle iyi geçindi. Dulkadirli beyleri, Yıva beylerini Halep valilerine elçi gönderirdi. 1515 Turnadağ sonrası Osmanlı, Yıvaları Halep Eyaleti’ne bağladı.

3. Halep-Hama-Humus Yıva Türkmenleri

Yıva boyunun asıl yurdu, bugün Suriye’de kalan Halep-Hama-Humus üçgenidir. Burası 11. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar kesintisiz Türkmen bölgesiydi.

20. Yüzyıl Başında Yıva Aşiretleri:

1. Şamlı Yıvası: Hama-Humus arası. En kalabalık kol.
2. Beğmişli Yıvası: Halep kuzeyi, Kilis sınırı.
3. Elbeyli Yıvası: Kilis-Elbeyli. Bugün Elbeyli ilçesi bu oymaktan adını alır.
4. Bayındır Yıvası: Bayındır boyu ile karışmış Yıva kolu.

2011 Suriye Savaşı Sonrası: Hama-Humus Yıvalarının çoğu Türkiye’ye göç etti. Gaziantep, Kilis, Şanlıurfa’da yaşıyorlar. “Suriyeli Türkmen” denilen grubun büyük kısmı Yıva kökenlidir.

4. Anadolu’daki Yıva Yerleşimleri

Yıvaların ana gövdesi Suriye’de kalsa da Anadolu’da da iz bıraktılar.

Türkiye’de Yıva Köyleri:

1. Gaziantep: Nizip, Karkamış, Oğuzeli’nde Barak Türkmenleri içinde.
2. Kilis: Elbeyli ilçesi doğrudan Yıva oymağından adını alır.
3. Kahramanmaraş: Pazarcık, Göksun, Afşin’de “Yıva” isimli köyler var.
4. Sivas: Şarkışla, Gemerek’te Yıva oymakları yaşar.
5. Konya-Karaman: Karamanoğulları döneminde gelen Yıva grupları var.
6. Antalya: Elmalı’da “Yıva Köyü” mevcut. Teke Yörüklerine karıştılar.

Özellik: Yıva köyleri genelde “Yıva, İve, Eve, Yuva” şeklinde evrilmiş. Ses değişimiyle farklı yazılır ama köken aynıdır.

5. Kültürel Miras: Atçılık ve Ağıt

1. Atçılık: Yıvalar Oğuzlar içinde en iyi at yetiştiren boylardan biriydi. Halep atı, Yıva Türkmen atıdır. “Yıva atı gibi” deyimi hız ve dayanıklılık için kullanılır.
2. Ağıt: Avşar kadar olmasa da Halep Yıvalarının “Mayrı ağıtları” meşhurdur. Kadın ağıtçı geleneği güçlü.
3. Halep Ağzı: Suriye Yıvalarının Türkçesi, Antep-Kilis ağzına çok benzer. “Geliyom, gidiyom, nabıyon” derler. Bu da 1000 yıllık kesintisiz bağlantıyı gösterir.
4. Töre: “Yıva sözü” = senet demek. Sözüne sadık, yeminli boy olarak bilinirler.

Sık Sorulan Sorular

Yıvalar Türk mü?
Evet. Oğuzların Üçok kolundan bir Türk boyudur. Kaşgarlı Mahmud, Reşîdüddîn ve Ebulgazi Bahadır Han Türk olduğunu yazar.

Yıva ile Avşar farkı nedir?
Aynı koldan, kardeş boydur. Avşar “asi, dağlı”, Yıva “ovacı, beye sadık” olarak ayrılır. Dulkadiroğulları’nı birlikte kurdular.

Yıvalar Alevi mi Sünni mi?
Ekseriyeti Sünni-Hanefi’dir. Halep-Hama Yıvaları Sünni’dir. Maraş-Pazarcık hattında Alevi Yıva ocakları da vardır.

Bugün Yıvalar nerede?
Suriye’de Hama-Humus-Halep hattı ana yurt. Türkiye’de Gaziantep, Kilis, Kahramanmaraş, Sivas’ta yaşıyorlar. 2011 sonrası göçle Antep-Kilis’te nüfusları arttı.

Sonuç

Yıva boyu, 24 Oğuz boyu içinde “sadakat ve atçılık” ile anılır. Devlet kurmadılar ama Dulkadiroğulları’nın kuruluşunda Avşarların en büyük ortağı oldular. 1000 yıldır Halep-Hama-Humus üçgenini Türk yurdu tuttular. Günümüzde “Suriyeli Türkmen” diye bilinen kitlenin omurgası Yıvalardır. Türkiye’deki Elbeyli ilçesi ve Yıva köyleri bu boyun Anadolu’daki mührüdür.

Kaynakça

1. Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati’t-Türk. TDK, 2015.
2. Sümer, F. Oğuzlar: Türkmenler. TDAV, 1992.
3. Yınanç, M. H. Dulkadirli Beyliği. TTK, 1989.
4. Halaçoğlu, Y. Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar. TTK, 2009.
5. Refik, A. Anadolu’da Türk Aşiretleri. 1930.
6. T.C. Devlet Arşivleri, Tahrir Defteri No: 402, 1563.
7. Şahin, İ. Halep Türkmenleri. TTK, 2013.