YAZIRLAR, YAZIR BOYU

 

Yazırlar: Oğuzların Bozok Kolundan “Yazan, Çizen” Boyun Anadolu’daki Tarihi

Yazır, Oğuzların Bozok kolundan ve 24 boydan biridir. Kaşgarlı Mahmud Divânu Lügati’t-Türk’te anlamını “yazıcı, çok yazar, kâtip” olarak verir. Ongunu sungurdur. Adından da anlaşılacağı üzere Oğuzlar içinde bürokrasi, kâtiplik, alimlik ile temayüz eden boydur. Savaşçı kimlikleri Avşar kadar ön planda değildir.

1. Köken ve Oğuz Teşkilatındaki Yeri

Oğuz Boy Sistemi: Yazır, Bozokların Ayhan kolundandır. Kınık ile aynı koldan gelir. Savaşta ordunun sağ kanadında, devlet yönetiminde divan kâtipliği yapardı. Bu yüzden “kalem ehli boy” diye anılır.

Damga: Yazır boyunun damgası >>— şeklindedir. Çift ok başı gibi. Kastamonu, Çankırı, Çorum’daki eski Yazır köyü mezar taşlarında bu damgaya rastlanır.

Karakter: Kınıklar “bey”, Avşarlar “asi”, Yazırlar ise “kâtip, âlim, teşkilatçı” boy olarak bilinir. Bu özellik, Candaroğulları gibi medrese kuran bir beylik çıkarmalarını sağladı.

2. Tarihi Seyir: Horasan’dan Kastamonu’ya

Dönem	Coğrafya	Tarihi Rol
10-11. yy	Horasan-Ceyhun	Selçuklu kuruluşunda divan kâtipleri Yazırlardandı
1071 sonrası	Kastamonu-Çankırı-Sinop	Malazgirt sonrası ilk fetihte bu hat Yazırlara verildi
1291-1461	Kastamonu-Sinop	Candaroğulları Beyliği’ni kurdular
14-16. yy	Çorum-Ankara	Danişmendli bakiyesi bölgeye Yazır oymakları iskan edildi
16-19. yy	Orta Anadolu	Osmanlı tımar sisteminde kâtip, kadı, müderris oldular

Candaroğulları 1291-1461: Kurucusu Şemseddin Yaman Candar, Oğuzların Yazır boyundandır. İlhanlıların Anadolu valisi idi. 1291’de Kastamonu’da bağımsızlığını ilan etti. 170 yıl hüküm sürdüler. Fatih, 1461’de Candarlı İsmail Bey’i yenerek beyliği Osmanlı’ya kattı.

Özellikleri: Diğer beyliklere göre en çok medrese açan beylik Candaroğulları’dır. Kastamonu ve Sinop’ta 20’den fazla medrese kurdular. “Kâtip boy” karakteri burada ortaya çıkar. İbn Battuta, Candaroğulları sarayında “alimlere hürmetin çok olduğunu” yazar.

3. Anadolu’daki Yazır Yerleşimleri

Yazırlar savaşçı olmadığı için dağınık değil, şehirli/ovalı bölgelere yerleşti.

Türkiye’de Ana Merkezler:

1. Kastamonu: Candaroğulları merkezi. Daday, Taşköprü, Tosya’da Yazır köyleri var.
2. Çankırı: Kurşunlu, Ilgaz, Yapraklı. Çankırı merkezde “Yazır Mahallesi” bulunur.
3. Çorum: İskilip, Bayat, Osmancık hattı. Danişmendli döneminde geldiler.
4. Ankara: Çubuk, Ayaş, Kalecik. Tahrirlerde “Cemaat-i Yazır” geçer.
5. Denizli-Çal: “Yazır Kasabası” mevcut. Teke Yörükleri ile karıştılar.
6. Diğer: Konya, Nevşehir, Yozgat, Kayseri’de değınık Yazır oymakları var.

Özellik: Yazır köyleri genelde “Yazır, Yazırlı, Yazıroğlu” adını taşır. Türkiye’de 60’tan fazla Yazır köyü vardır. Genelde verimli ovalara ve şehir yakınlarına kuruludur.

4. Kültürel Miras: Kalemden Medreseye

1. Bürokrasi Geleneği: Osmanlı’da Yazırlı ailelerden çok sayıda kadı, müderris, nişancı çıktı. “Yazıcıoğlu” soyadları bu boya dayanır. Yazıcıoğlu Ahmed Bican ve Mehmet Bican, Muhammediye ve Envârü’l-Âşıkîn müellifleri Yazır asıllıdır.
2. Mimari: Candaroğulları’ndan kalma Kastamonu Atabey Camii, İsmail Bey Külliyesi, Sinop Alaeddin Camii Yazır mimarisidir. Selçuklu taş işçiliğini devam ettirirler.
3. El Sanatları: Kastamonu’da “Yazır kilimi” sarı-lacivert renkli, geometrik desenlidir. >>— damgası kenar suyu olarak atılır.
4. Töre: “Yazır gibi hesaplı, Yazır gibi okumuş” deyimi Orta Anadolu’da kullanılır. Kavgacı değil, uzlaşmacı kimlikleri vardır.

Sık Sorulan Sorular

Yazırlar Türk mü?
Evet. Oğuzların Bozok kolundan bir Türk boyudur. Kaşgarlı Mahmud ve Ebulgazi Bahadır Han Türk olduğunu net yazar.

Candaroğulları hangi boydan?
Yazır boyundandır. Kurucu Şemseddin Yaman Candar, Yazır beyidir. Bu yüzden 170 yıl medrese ve ilim merkezi oldular.

Yazırlar Alevi mi Sünni mi?
Ekseriyeti Sünni-Hanefi’dir. Candaroğulları Sünni idi. Medrese kurma geleneği Sünnilikle bağlantılıdır. Çankırı-Çorum hattında az sayıda Alevi Yazır ocağı da bulunur.

Neden az biliniyorlar?
Avşar gibi isyan etmediler, Kınık gibi cihan devleti kurmadılar. “Kalem ehli” oldukları için sessizce bürokrasiye girdiler. Bu da popüler tarihte geri planda kalmalarına neden oldu.

Sonuç

Yazır boyu, 24 Oğuz boyu içinde “okumuş, hesaplı, devlet adamı” kimliğiyle öne çıkar. Candaroğulları Beyliği’ni kurarak Kastamonu-Sinop’u 170 yıl ilim merkezi yaptılar. Siyasi varlıkları 1461’de bitse de Ankara’dan Kastamonu’ya uzanan Yazır köyleri, Yazıcıoğlu soyadları ve medreseleri 900 yıllık mirası yaşatıyor.

Kaynakça

1. Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati’t-Türk. TDK, 2015.
2. Sümer, F. Oğuzlar: Türkmenler. TDAV, 1992.
3. Uzunçarşılı, İ. H. Anadolu Beylikleri. TTK, 1988.
4. Yücel, Y. Candaroğulları Beyliği. TTK, 1991.
5. Halaçoğlu, Y. Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar. TTK, 2009.
6. T.C. Devlet Arşivleri, 438 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Anadolu Defteri, 1530.
7. İbn Battuta. Seyahatname. YKY, 2004.