Tarihe Mal Olmuş Ünlü Türk Kadınları: Kraliçelerden Kanaat Önderlerine Uzanan Bin Yıllık Miras

Yönetici Özeti

Türk tarihinde kadın, hiçbir dönemde yalnızca özel alanın figürü olmamıştır. İskit bozkırlarından Orhun yazıtlarına, Selçuklu sarayından Bacıyan-ı Rum teşkilatına ve Kurtuluş Savaşı cephelerine kadar uzanan çizgide kadınlar, emirnamelere ortak imza atan hatun, ordu komuta eden kraliçe, dünyanın ilk kadın sivil toplum örgütünü kuran önder ve ilk romanları yazan entelektüel olarak görünür. Bu makale, bu sürekliliği dört ana eksende incelemektedir: bozkır devletlerinde ve erken İslam dünyasında yönetici kadınlar, savaş ve direniş kahramanları, edebiyat ve düşüncede öncüler, ile toplumsal örgütlenme ve kanaat önderliği.

Giriş: Türk Kültüründe Kadının Statüsünün Kökeni

Tarihsel kaynakların bütüncül okuması, Türk toplumunda kadının konumunun çağdaşı birçok medeniyetten farklı olduğunu göstermektedir. DergiPark'ta yayımlanan "İlk Türk Devletlerinde Kadın Algısı" çalışmasına göre, Hun ve Göktürk dönemlerinde emirnamelerin yalnız kağanın adına değil, kağan ve hatun adına ortak imza edilmesi resmi bir teamüldü 1.

Eski Türk hukukunda kadının mülk edinme, miras hakkı, boşanma talep etme ve kendi çeyizi üzerinde tasarruf yetkisi bulunmaktaydı. Ev, ailenin ortak malı kabul edilir ve kadın "evdeş" olarak tanımlanırdı 1. Mitolojik anlatıda dahi kâinatın yaratılış ilhamı "Ak Ana" figürüne atfedilir; destanlarda kahramanlar felaketlerden eşlerinin sadakat ve gayreti sayesinde kurtulur 1.

İskit kadınları için antik yazarların tespiti "askeri harekâtlarda eşleriyle birlikte bulunan cesur bayanlara sahipler" şeklindedir; at üzerinde dönerek keskin atış yapabilen, kargı savuran ve savaş taktikleri uygulayan bir profil çizilir 1. Çin toplumunda kız çocuklarına isim verilmediği, İran'da Sasani döneminde kız kardeşle evliliğin serbest olduğu bir çağda, Türklerde bu eşitlikçi yapı ayırt edicidir 1.

1. Bozkırın Kraliçeleri ve Devlet Ortağı Hatunlar

1.1 Tomris Hatun (MÖ 6. yüzyıl): Tarihin İlk Kadın Hükümdarı

Massaget/Saka konfederasyonunun kraliçesi Tomris, tarihin babası Herodot'un aktardığına göre MÖ 530'da Pers İmparatoru Büyük Kiros'u mağlup ve katletmiştir 2 3. Adının etimolojisi "demir/temir" anlamına gelir ve Doğu İran dillerini konuşan bir topluluğun başında bulunmuştur 2.

Herodot, Tomris'in savaşını şu sözlerle kaydeder: Massagetler "büyük ve savaşçı bir millet" olup, Tomris barışçıl ama savunmaya önem veren bir yapı kurmuşken, Pers akınlarına karşı yakılmış tarla taktiği uygulamıştır 2. Modern literatürde Tomris, Alp Er Tunga'nın torunu, Saka Türklerinin anası ve dünyanın ilk kadın hükümdarı olarak anılır 4.

1.2 İlbilge Hatun ve Bilge Kağan Dönemi

İkinci Göktürk Kağanlığı'nın kurucusu İlteriş Kutlug Kağan'ın eşi İlbilge Hatun, Orhun Yazıtları'nda devletin yeniden kuruluşunda eşiyle birlikte anılır. Yazıtta: "Yukarıda Türk Tanrısı, Türk milleti yok olmasın diye, millet olsun diye, babam İlteriş Kağanı, annem İlbilge Hatunu yukarı tutup kaldırdı" ifadesi yer alır 1. Resmi Çin kaynakları da İlteriş ve İlbilge'nin devlet yönetiminde birlikte çalıştığını desteklemektedir 5.

Bilge Tonyukuk'un kızı ve Bilge Kağan'ın eşi olan İl-İtmiş Bilge Kağatun da benzer bir konuma sahiptir; hatunların kendi otağları, sarayları ve elçileri kabul etme yetkileri bulunmaktaydı 1.

"Hakan buyurur, hatun dengeler; ikisi birlikte devleti ayakta tutar." Bu formül, Göktürk devlet anlayışının özetidir.

Ayrıca 623 yılında İl Kağan'ın Çin'e elçi gönderme kararında, eşi İçeng Hatun'un baskınlara devam edilmesi yönündeki buyruğunun dinlenmesi ve uygulanması, hatunun karar merci olarak kağanın önüne geçebildiğini gösterir 1.

1.3 Terken Hatun ve Altuncan Hatun: Selçuklu'da İktidar

Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'in eşi Altuncan Hatun, devlet yönetiminde söz sahibi hatunlardan biri olarak kaydedilir 6. Melikşah'ın eşi Terken Hatun (Celaliye Hatun) ise daha belirgin bir örnektir. Karahanlı hükümdarı İbrahim Tamgaç Han'ın kızı olan Terken Hatun, 1064 veya 1068'de Melikşah ile evlenmiş, 1092'de Melikşah'ın ölümü üzerine oğlu I. Mahmud'un sultanlığını ilan ettirmiştir 7.

İslam Ansiklopedisi'ne göre Terken Hatun'un evlilik tarihi ve soyu tartışmalı olmakla birlikte Batı Karahanlılar'ın kurucusunun kızı olduğu kaynaklarca teyit edilmiştir 8. İngilizce kaynaklar, Terken Hatun'un Sultan'ın ölümünü gizleyerek saray entrikasıyla oğlu adına iktidarı ele geçirme çabasını detaylandırır 9.

1.4 Raziye Begüm Sultan (1205-1240): Delhi'nin Tek Kadın Hükümdarı

Delhi Türk Sultanlığı'nın tek kadın hükümdarı olan Raziye Begüm, babası Şemseddin İltutmuş tarafından veliaht tayin edilmiştir 10. 19 Kasım 1236'da Celaleddin Raziye Sultan unvanı ile tahta çıkmış, 1236-1240 arasında hüküm sürmüştür 11.

Raziye, at üzerinde erkek gibi binen, yay ve sadakla dolaşan, sarayda Türk nüfuzunu kırmak için Habeş asıllı Cemaleddin Yakut'u yüksek görevlere getiren reformist bir hükümdar olarak anlatılır. İbn Battuta'nın aktarımıyla "erkek gibi ata biner, yay ve okla donanmış olarak saraylılarla çevrili" bir portre çizer 10. Onun dönemi, İslam tarihinde nadir kadın hükümdarlardan biri olarak Şecerüddür ile birlikte anılır.

2. Savaş Meydanlarının ve Direnişin Kahramanları

2.1 Nene Hatun (1857-1955): Aziziye'nin Sembolü

93 Harbi olarak anılan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, Rus askerlerinin 8 Kasım 1877 gecesi Aziziye Tabyası'nı ele geçirdiği haberinin minarelerden duyurulması üzerine, 20 yaşında ve 3 aylık bebeğini beşikte bırakarak "Bu bebeği bana Allah verdi, ona Allah bakar" diyerek cepheye koşan Nene Hatun, Erzurum halk direnişinin simgesi olmuştur 12 13.

Anadolu Ajansı'na göre Nene Hatun 22 yaşında bir anne iken gösterdiği yararlılık sonucu efsaneleşmiş, 1955'te Türk Kadınlar Birliği tarafından ilk "Yılın Annesi" seçilmiştir 14. Kabri Aziziye Tabyaları'nda bulunmaktadır ve bölge 2009'dan beri Nene Hatun Tarihi Milli Parkı olarak korunmaktadır.

2.2 Kara Fatma (Fatma Seher Erden, 1888-1955)

Erzurum doğumlu Fatma Seher, Kurtuluş Savaşı'nda aktif olarak savaşan, 300 kişilik müfrezesiyle İzmit, Bursa ve İzmir cephelerinde çarpışan bir kadın askerdir. Soyadı Kanunu'ndan önceki lakabı Kara Fatma'dır ve İstiklal Madalyası ile taltif edilmiştir 15. Savaştan sonra yoksulluk içinde yaşamış, 1955'te vefat etmiştir.

2.3 Şerife Bacı (1900-1921): Cephane Yolunda Donan Kahraman

Kastamonu'nun Seydiler ilçesinden Şerife Bacı, İnebolu'ya deniz yoluyla gelen cephanenin Ankara'ya ulaştırılmasında görev almıştır. 1921 kışında, kağnısında iki aylık kızı Elif ve mermileri korumak için üzerine abanmış vaziyette donarak şehit olmuştur 16 17. Kastamonu Kışlası yakınındaki ölümü, kadınların savaşın kazanılması için yaptığı fedakârlığın sembolü haline gelmiştir.

2.4 Halide Edib Adıvar (1882-1964): Kalem ve Tüfek

Halide Edib, 15 Mayıs 1919'da İzmir'in işgalinden sonra düzenlenen Fatih, Üsküdar ve Sultanahmet mitinglerinde konuşmacı olarak yer almış; özellikle 23 Mayıs 1919 Sultanahmet mitingindeki konuşması ile hafızalara kazınmıştır 18. Anadolu'ya geçerek Kurtuluş Savaşı'na katılmış, önce onbaşı sonra üstçavuş rütbesi almış, Sakarya ve Dumlupınar'da cephede bulunmuştur 19. Aynı zamanda Anadolu Ajansı'nın isim annesidir.

2.5 Diğer İstiklal Kahramanları

Genelkurmay kayıtlarında yer alan listede Nene Hatun, Kara Fatma, Şerife Bacı dışında Gazi Ayşe Çavuş, Halime Çavuş, Nezahat Onbaşı, Tayyar Rahmiye, Gördesli Makbule, Çete Emir Ayşe gibi isimler de bulunur 20. Bu kadınlar, taş baskı gibi yöresel sanatlarla da anılmaktadır.

3. Edebiyat, Şiir ve Düşüncede Öncü Kadınlar

3.1 Divan Şiirinin İlk Kadınları: Zeynep ve Mihrî Hatun

Klasik Türk edebiyatında kadın şairlerin serüveni Zeynep Hatun (ö.1474) ile başlar, ancak divanı günümüze ulaşan ilk kadın şair Mihrî Hatun'dur (1456/1461-1512 sonrası) 21 22.

Mihrî Hatun, Amasya'da II. Bayezid'in edebi muhitinde yetişmiş, kadı ve şeyh ailesinden gelen entelektüel bir şairdir. Tarihçi Hammer onu "Osmanlıların Sappho'su" olarak niteler ve kadın kimliğini şiirlerinde cesurca ortaya koyan ilk şair kadın olduğunu belirtir 23. 1985'te ismi Venüs'te bir kratere verilmiştir 21. Sade, samimi ve âşıkane üslubu ile Necati'ye yazdığı nazirelerle bilinir.

3.2 Tanzimat'tan Cumhuriyet'e İlk Kadın Romancılar

Türk edebiyatında Zafer Hanım'ın 1877'de yayımladığı Aşk-ı Vatan adlı roman mevcut olsa da, tek roman olması nedeniyle ilk kadın romancı unvanı beş roman yayımlayan Fatma Aliye Topuz'a verilmiştir 24 25.

Fatma Aliye (1862-1936), tarihçi Ahmed Cevdet Paşa'nın kızıdır. İlk romanı Muhadarat'ı 1892'de yayımlamış, ardından Refet, Udi, Levayih-i Hayat ve Enin romanlarını kaleme almıştır 26. Udi romanı, Halep'te tanıştığı bir kadın udi'nin yaşam mücadelesini anlatır ve Fransızca'ya çevrilmiştir. Ayrıca Nisvan-ı İslam (1892) gibi eserlerinde kadın eğitimi ve çok eşliliği tartışmıştır. 2009'da 50 TL banknotunun arkasında portresine yer verilmiştir.

Halide Edib Adıvar ise kendisinden önceki Fatma Aliye ve Emine Semiye gibi kadın yazarların varlığına rağmen modern Türk romanının ve feminizminin öncüsü olarak kabul edilir; Ateşten Gömlek, Sinekli Bakkal gibi eserleri Milli Mücadele'nin edebi hafızasını oluşturur 27.

3.3 Sabiha Gökçen (1913-2001): Gökyüzünün İlk Savaşçısı

Mustafa Kemal Atatürk'ün manevi kızı olan Sabiha Gökçen, 1935'te Türk Hava Kurumu Türkkuşu Sivil Havacılık Okulu'na girmiş, 1936'da Eskişehir Askeri Hava Okulu'nda eğitim alarak dünyanın ilk kadın savaş pilotu unvanını kazanmıştır 28. 1937 Dersim Harekâtı'na katılarak ilk muharip görevini icra etmiş, hayatı boyunca 22 farklı uçakla yaklaşık 8000 saat uçmuştur. Guinness kayıtlarına göre bu unvan tescillidir.

4. Toplumsal Örgütlenme ve Kanaat Önderliği: Bacıyan-ı Rum'dan Kadın Hareketine

4.1 Fatma Bacı ve Bacıyan-ı Rum (13. yüzyıl)

Dünyanın ilk kadın sivil toplum örgütü olarak kabul edilen Bacıyan-ı Rum (Anadolu Bacıları Teşkilatı), Ahi Evran'ın eşi Fatma Bacı tarafından 13. yüzyılda kurulmuştur 29. Ahilik teşkilatının kadın kolu olan bu yapı, Âşık Paşazade tarihinde zikredilen sosyal zümrelerden biridir.

Bacıyan-ı Rum, mesleki faaliyette bulunan kadınları örgütleyerek dokumacılıktan sosyal yardımlaşmaya kadar geniş bir alanda faaliyet göstermiştir. Fatma Bacı, aynı zamanda Hacı Bektaş Veli'nin manevi evladı ve müridi olarak anılır 30. Moğollara karşı 1243'te vatan savunmasına katılan Anadolu bacılarının savaşçı özellikleri de kaynaklarda vurgulanır.

4.2 Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Kanaat Önderleri

Nezihe Muhiddin (1889-1958), 1923'te Kadınlar Halk Fırkası adında siyasi parti kurma girişimiyle tanınır; Türk kadın hareketinin ilk önemli isimlerinden biridir 31. Halide Nusret Zorlutuna (1901-1984), Şükufe Nihal, Müfide Ferit Tek gibi isimlerle birlikte Milli Edebiyat akımı içinde anılan, Türk Kadınlar Birliği kurucuları arasında yer alan bir kanaat önderidir 32.

Osmanlı sarayında Hürrem Sultan, Kösem Sultan ve Gevher Nesibe Hatun gibi valide sultanlar da yönetici vasıflarıyla öne çıkmış; özellikle Gevher Nesibe'nin Kayseri'de kurduğu şifahane, Anadolu'nun ilk tıp merkezi olarak anılır.

Karşılaştırmalı Tablo: Dönemlere Göre Öne Çıkan Türk Kadınları

Dönem	İsim	Alan	Tarihsel Katkı
MÖ 6. yy	Tomris Hatun	Kraliçe / Komutan	Pers Kralı Kiros'u yenen ilk kadın hükümdar
7-8. yy	İlbilge Hatun	Hatun / Devlet Ortağı	Orhun Yazıtları'nda devleti kuran eş yönetici
11. yy	Altuncan Hatun	Selçuklu Hatunu	Tuğrul Bey döneminde yönetimde söz sahibi
11. yy	Terken Hatun	Selçuklu Hatunu / Naibe	Melikşah sonrası oğlu adına iktidar mücadelesi
13. yy	Fatma Bacı	Örgüt Kurucusu	Bacıyan-ı Rum, ilk kadın teşkilatı
1236-1240	Raziye Begüm	Sultan	Delhi'nin tek kadın hükümdarı
15. yy	Mihrî Hatun	Şair	Divanı günümüze ulaşan ilk kadın divan şairi
1862-1936	Fatma Aliye Topuz	Romancı / Düşünür	İlk kadın romancı, ilk kadın felsefeci
1877	Nene Hatun	Halk Kahramanı	Aziziye savunması sembolü
1900-1921	Şerife Bacı	İstiklal Kahramanı	Cephane taşırken donarak şehit
1888-1955	Kara Fatma	Asker	300 kişilik müfreze komutanı
1882-1964	Halide Edib Adıvar	Yazar / Onbaşı	Sultanahmet mitingi, cephede üstçavuş
1913-2001	Sabiha Gökçen	Pilot	Dünyanın ilk kadın savaş pilotu

Sonuç: Sürekliliğin Anlamı

Tomris Hatun'dan Sabiha Gökçen'e uzanan çizgi, Türk tarihinde kadınların yalnızca "destekleyici" değil, kurucu, yönetici ve dönüştürücü roller üstlendiğini göstermektedir. İki temel özellik süreklilik arz eder:

Hukuki ve Sembolik Eşitlik: Orhun yazıtlarında kağan ve hatunun adının birlikte anılması, emirnamelere ortak imza atılması, hatun kentleri ve otağ geleneği, kadının devletin meşruiyet kaynağı olarak görülmesinin kurumsal ifadesidir.
Kriz Anında Öne Çıkış: İskitlerde üç düşman öldürmeden evlenememe şartından, 1877'de bebeğini bırakıp Aziziye'ye koşmaya, 1921'de kağnı üzerinde donmaya kadar, savaş ve direniş anları Türk kadın kahramanlarının kolektif hafızada yer etmesini sağlamıştır.
Entelektüel Öncülük: 15. yüzyılda Mihrî Hatun'un aşkı çekinmeden yazmasından, 19. yüzyılda Fatma Aliye'nin felsefi ve edebi ilklerine, 20. yüzyılda Halide Edib'in hem roman hem de siyasi hatip olarak varoluşuna kadar edebiyat, kadınların toplumsal değişimin manifestosunu yazdığı alan olmuştur.

Bu miras, yalnızca tarihsel bir övünç kaynağı değil, aynı zamanda günümüzde kadınların toplumsal, siyasal ve kültürel hayata katılımının tarihsel meşruiyetini de sunmaktadır.

Kaynaklar

https://butun-asiretler.blogspot.com/