Moğol İstilasının Kürtler ve Kürt Coğrafyası Üzerindeki Siyasi, Sosyolojik ve Trajik Etkiler

 

Moğol İstilasının İran ve Mezopotamya’ya Yayılması: Kürtler ve Kürt Coğrafyası Üzerindeki Siyasi, Sosyolojik ve Trajik Etkiler

Harzemşahlar Devleti’nin 1219–1221 yıllarında Cengiz Han tarafından yıkılmasından sonra Moğol orduları batıya, İran platosuna ve Mezopotamya’ya yöneldi. Bu süreç, 1230’lardan itibaren ara sıra akınlarla devam etti ve 1256–1260 arasında Hülagü Han’ın büyük seferiyle doruğa ulaştı. Alamut İsmailileri’nin yok edilmesi (1256), Bağdat’ın düşüşü ve Abbasi Hilafeti’nin sona ermesi (1258) ile İlhanlı Devleti’nin kuruluşu, bölgeyi kökten değiştirdi. Kürtlerin yaşadığı coğrafya (Zagros dağları, Şehrezur, Diyarbekir, Hakkâri, Erbil, Musul çevresi, Hemedan–Kirmanşah hattı ve Van Gölü güneyi) bu istilanın doğrudan etki alanında kaldı. Kaynaklar (İbnü’l-Amîd, el-Umerî, Reşîdüddîn, Bar Hebraeus ve çağdaş araştırmalar) Kürtler üzerindeki etkileri hem yıkım hem de uzun vadeli yeniden yapılanma açısından belgeler.

Siyasi Etkiler

Hülagü’nün 1256’da Alamut’u almasından sonra “Kürtleri, Türkmenleri ve Şehrezurluları temizleme” emri verdiği kaydedilir. Kitbuka komutasındaki birlikler Kürt dağ kalelerine ve sığınaklarına saldırarak birçok kaleyi yıktı; halkın büyük kısmı Suriye’ye kaçtı. 1257’de Malik b. Tudan’ın öncü kuvvetleri Hemedan ve İran Kürdistanı’nı (Bahar Kalesi dahil) ele geçirdi. Bağdat seferi sırasında Kirmanshah büyük kayıp verdi; Erbil kuşatıldı, kale direnişi kırıldıktan sonra düştü. Musul’daki Badrüddîn Lü’lü’ hanedanı ve Erbil’deki Begtekinliler gibi yerel güçler ortadan kalktı veya vasal haline geldi.

1260–1320 arasında Kürt coğrafyasının büyük kısmı İlhanlı nüfuzu altına girdi. Diyarbekir ve Zagros hattı daha erken ve sıkı biçimde İlhanlı sistemine bağlandı; çünkü bu bölgeler ordu geçiş yolları ve kışlak (qışlak) alanlarıydı. Buna karşılık Van Gölü güneyinden Şehrezur’a uzanan çekirdek dağlık bölge, İlhanlı kontrolünün daha zayıf olduğu, görece özerk bir “Kürt bölgesi” haline geldi. Kürt emirleri ve aşiretler, İlhanlılar ile Memlükler arasındaki rekabeti kullanarak denge siyaseti yürüttü: Bazıları İlhanlıya bağlılık bildirirken, bazıları Memlüklerle ittifak kurdu veya dağlara çekilerek direndi. Bu dönem, Kürt siyasetinin “iki imparatorluk arasında tampon” rolünü güçlendirdi ve yerel özerklik pratiklerini pekiştirdi.

Gazan Han döneminde (1295–1304) bazı Kürt gruplar (Emir Nevruz’u destekledikleri gerekçesiyle) hedef alındı; bölgede yeni katliamlar ve yağmalar yaşandı. Olcaytu döneminde başkent Bahar’dan Sultanabad’a taşındı; bu, bölgenin ekonomik ve idari gerilemesinin göstergesiydi. İlhanlıların zayıflamasıyla birlikte Kürt emirlikleri yeniden güç kazanma fırsatı buldu, ancak siyasi parçalanma ve dış baskılar devam etti.

Sosyolojik Etkiler

Moğol istilası Kürt toplumunun demografik ve sosyal yapısını derinden etkiledi. Şehrezur gibi verimli ovalardaki Lûsiyye ve Bâbiriyye gibi aşiretler Bağdat’ın düşüşünden sonra kitle halinde Suriye ve Mısır’a göç etti. el-Umerî, bu göçlerin “kadın ve çocuklarla birlikte diyarlarını terk etme” şeklinde olduğunu yazar. Bir kısım Kürt grubu Toros eteklerine, bir kısmı daha batıya (hatta Cezayir’e kadar) ulaştı. Dağlık bölgelerde kalanlar ise İlhanlı idaresi altında yaşamak zorunda kaldı.

Ekonomik olarak tarım alanları, sulama sistemleri ve yerleşimler tahrip oldu. Hamdallah Müstevfî gibi İlhanlı dönemi yazarları, bölgenin Selçuklu dönemindeki zenginliğine kıyasla gelirlerin on kat azaldığını belirtir. Göçebe Moğol unsurlarının girişi, bazı tarım arazilerinin otlak haline gelmesine yol açtı. Kürt aşiret yapısı, dağlık coğrafyanın sağladığı korunaklılık sayesinde kısmen ayakta kaldı; ancak kentsel merkezlerde (Erbil, Musul, Diyarbekir, Ahlat) nüfus azalması ve kültürel kesinti yaşandı. Bazı Kürt gruplar İlhanlı ordularına katılarak (örneğin Olcaytu’nun Gilan seferinde) askeri rol üstlendi; bu, entegrasyonun bir yönünü gösterirken, aynı zamanda iç bölünmeleri de derinleştirdi.

Uzun vadede Memlük–İlhanlı rekabeti, Kürt kimliğinin “sınır bölgesi” özelliğini güçlendirdi. Aşiret özerkliği ve yerel güç odakları, sonraki yüzyıllarda (Timur, Akkoyunlu, Safevi ve Osmanlı dönemlerinde) Kürt siyasetinin temelini oluşturdu.

Trajik Boyutlar

Kaynaklar, Kürt coğrafyasındaki yıkımı “felaket” olarak nitelendirir. Hakkâri, Musul, Erbil, Mardin, Diyarbekir ve Ahlat’ta büyük katliamlar yaşandı. 1259’da Hülagü’nün Suriye seferi sırasında Hakkâri yeniden yakılıp yıkıldı. Gazan Han döneminde yaklaşık 50.000 Kürt’ün öldürüldüğü, malların yağmalandığı ve fiyatların çöktüğü (bir buzağının 5 dirheme satılması gibi) anlatılır. Bağdat’ın düşüşü sonrası Şehrezur halkının göçü, bölgenin boşalmasına yol açtı. Sulama sistemlerinin tahribi, kıtlık ve salgınlarla birleşerek uzun süreli nüfus kaybına neden oldu.

İbnü’l-Amîd’in aktardığı “Kürtleri temizleme” niyeti, dağ ve mağaralara sığınan gruplara yönelik sistematik operasyonları yansıtır. Direnen kaleler yıkıldı, teslim olanlar bile bazen katledildi veya yerinden edildi. Bu trajedi, yalnızca fiziksel yıkım değil, aynı zamanda sosyal dokunun bozulması, ailelerin dağılması ve kültürel sürekliliğin kesilmesi anlamına geliyordu. Kürtlerin dağlık coğrafyası, tam yok oluşu engellemiş olsa da, kayıplar derin ve kalıcı izler bıraktı.

Sonuç

Moğol istilasının İran ve Mezopotamya ayağı, Kürt coğrafyasını siyasi olarak İlhanlı–Memlük rekabetinin arenasına dönüştürdü, sosyolojik olarak göç ve aşiret özerkliğini güçlendirdi, trajik olarak ise büyük nüfus ve maddi kayıplara yol açtı. Yerel hanedanların çöküşü merkezi otorite boşluğu yarattı; bu boşluk, Kürt aşiretlerinin uzun vadeli siyasi aktörler olarak ortaya çıkmasına zemin hazırladı. Aynı zamanda yıkım, tarım ve kentsel yaşamı geriletti. Bu dönem, Kürt tarihinin “felaket ve yeniden yapılanma” paradoksunu en net yansıtan safhalarından biridir.

Kaynakça (Seçme)

• İbnü’l-Amîd, Tarih.
• el-Umerî, Mesâlikü’l-ebsâr.
• Reşîdüddîn Fazlullah, Câmi‘u’t-tevârîh.
• Bar Hebraeus (İbnü’l-İbrî), Chronicon.
• Hamdallah Müstevfî, Nüzhetü’l-kulûb.
• Boris James, “Mamluk and Mongol Peripheral Politics: Asserting Sovereignty in the Middle East’s ‘Kurdish Zone’ (1260–1330)”.
• Genèse du Kurdistan (Éditions de la Sorbonne).
• Encyclopaedia Iranica (Hulāgu Khan, Mongols maddeleri).
• Rabia F. Xoşnaw, Moğol İlhanlıları Döneminde Kürdistan (1258–1335).
• İlgili Türkçe ve Farsça akademik çalışmalar (DergiPark, Brill vb.).