Kürt Tarihinin Saklı Beylikleri: Şerefname 10 Emirliği Açıklıyor

Kürt Tarihinin Saklı Beylikleri: Şerefname 10 Emirliği Açıklıyor

1597 yılında Bitlis Emiri Şerefhan Bitlisi’nin kaleme aldığı Şerefname, 400 yıl boyunca tozlu raflarda kalan bir hazineydi. Bu eserde, Osmanlı ve Safevi arasında sıkışmış, kalelerde hüküm sürmüş, çoğu bugün unutulmuş 9 büyük Kürt emirliği tek tek anlatılıyor. Peki, Şerefname’ye göre Bitlis’ten Süleymaniye’ye kadar uzanan bu “saklı beylikler” hangileriydi? Neden tarihten silindiler?

Not: Bu makale, Şerefname adlı tarihi kaynağın içeriğini akademik ve tarafsız bir dille özetler. Siyasi yorum içermez.

Şerefname Neden Kürt Tarihinin Tapusu Sayılır?

Şerefname, bir Kürt mirinin kendi eliyle yazdığı ilk kapsamlı hanedan tarihidir. Şerefhan, hem Bitlis Beyi hem de iyi bir tarihçiydi. Eserini yazma amacı şuydu: “Kürt beylerinin şeceresi unutulmasın, İran ve Rum tarihçileri bizi yazmazsa biz kendimizi yazalım.” Bu yüzden Şerefname, Kürt emirlikleri hakkında Farsça yazılmış en güvenilir birincil kaynaktır.

Şerefname’nin Açıkladığı 10 Saklı Kürt Emirliği

Şerefhan, Kürt beylerini “Kadim Hanedanlar” olarak tanımlar. İşte 1597’de hala ayakta olan veya iz bırakmış 9 büyük emirlik:

1. Bitlis Emirliği - Ruzenki Hanedanı: 800 Yıllık Taht

Merkez: Bitlis Kalesi Özellik: Şerefhan’ın kendi beyliği. Urartular’dan beri Bitlis’te olduklarını iddia ederler. 24 koldan yönetildiler. Osmanlı’ya vergi veren ama iç işlerinde serbest bir emirlikti. Şerefiye Külliyesi bu hanedanın mührüdür.

2. Hakkari Emirliği - Şemdinan Beyleri: Dağların Efendileri

Merkez: Colemêrg / Hakkari Özellik: 10. yüzyıldan 1847’ye kadar 800 yıl kesintisiz hüküm sürdüler. Sarp Cilo Dağları sayesinde ne Moğol, ne Timur, ne Safevi tam boyun eğdirebildi. En savaşçı Kürt beyliği olarak bilinirler.

3. Botan Emirliği - Azizan Hanedanı: Cizre’nin Sahipleri

Merkez: Cizre Özellik: Dicle Nehri’nin kalbi. 19. yüzyılda Bedirhan Bey ile “Kürt Prensliği” kuracak kadar güçlendiler. Kırmızı Medrese ve Cizre Ulu Camii bu dönemin eseridir. Botan, “Bot” aşiretinden gelir.

4. Hizan Emirliği: Bitlis’in Gölgesindeki Güç

Merkez: Hizan / Bitlis Özellik: Bitlis ile sürekli çekiştiler. Süryani ve Ermeni köyleriyle iç içe, çok kültürlü bir beylikti. Kaleleri bugün hala ayakta.

5. Müküs Emirliği - Bahdinan Beyleri: Eyyubi Kanı

Merkez: Bahçesaray / Van Özellik: Selahaddin Eyyubi’nin soyundan geldiklerini iddia ederler. Van Gölü’nün güneyine 600 yıl hükmettiler. Abaka Han Kalesi en meşhur yapılarıdır.

6. Sason Emirliği: Geçit Vermez Beylik

Merkez: Sason / Batman Özellik: Torosların en sarp yerinde kuruldu. 1915’e kadar yarı özerk kaldılar. Ermeni isyanlarında adı çok geçti.

7. Süveydi Emirliği: Ovanın Tek Kürt Beyliği

Merkez: Karacadağ / Diyarbakır Özellik: Diğerleri gibi dağda değil, ovada kuruldu. Bu yüzden Osmanlı’ya en yakın Kürt beyliğiydi. Ticaretle zenginleştiler.

8. Erdelan Emirliği: 700 Yıllık İran Kürt Hanedanı

Merkez: Senendec / İran Kürdistanı Hüküm: 1169 - 1867 Özellik: En uzun yaşayan Kürt hanedanı. Safevi ve Kaçar sarayında vezir çıkardılar. Farsça ve Kürtçe divan edebiyatını geliştirdiler.

9. Baban Emirliği: Süleymaniye’yi Kuranlar

Merkez: Süleymaniye / Irak Hüküm: 1649 - 1850 Özellik: Bugünkü Süleymaniye şehrini 1784’te kurdular. Osmanlı-İran arasında tampon beylik oldular. Şiir ve sanat hamileriydiler.

Bu 9 Beylik Neden “Saklı” Kaldı?

Şerefname 3 temel sebeple unutuldu:

1. Dil Bariyeri: Farsça yazıldı. 1971’e kadar Türkçe’ye tam çevrilmedi.
2. 1847 Tanzimat Fermanı: Osmanlı, Bedirhan Bey’i sürgün edince tüm Kürt beylikleri lağvedildi. Arşivler yakıldı.
3. Modern Tarih Yazımı: Cumhuriyet sonrası tarih kitapları aşiret anlatısına odaklandı, beylik geleneği es geçildi.

Şerefname Bugün Bize Ne Anlatıyor?

Bu 9 emirlik, Kürtlerin sadece “aşiretler konfederasyonu” olmadığını kanıtlıyor. Kale yapan, para bastıran, vergi toplayan, medrese kuran, kendi tarihini yazan bir devlet geleneği vardı. Bitlis’ten Süleymaniye’ye 1000 km’lik bir coğrafyada, 400-800 yıl hüküm süren hanedanlardan bahsediyoruz.

10. Dunbuli Emirliği - Sokmanlı Hanedanı: Hoy ve Sökmenabad’ın Sahipleri

Merkez: Hoy / İran ve Sökmenabad / Hakkari Hüküm Süresi: 11. yüzyıldan 19. yüzyıla Özellik: Şerefname’de “Dunbuli” olarak geçen bu hanedan, iki koldan hükmetti. Bir kolu İran’da Hoy ve Selmas bölgesinde, diğer kolu Hakkari’de Sökmenabad Kalesi’ndeydi. En meşhur beyleri İbrahim Han Dunbuli, Safevi sarayında büyük nüfuza sahipti. 18. yüzyılda “Sökmen” adıyla Hakkari’de yarı bağımsız beylik kurdular. Şerefhan, Dunbuli’yi “Kürt ümerasının en kadimleri” arasında sayar.

Kaynakça

• Şerefhan Bitlisi, Şerefname, 1597. Çev: M. Emin Bozarslan, Ant Yayınları, 1971
• M. Van Bruinessen, Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, 1992
• D. McDowall, A Modern History of the Kurds, 2004
• TDV İslam Ansiklopedisi, “Şerefname”, “Kürtler”, “Bedirhaniler” maddeleri