KIZIKLAR, KIZIK BOYU

 

Kızık Boyu: Oğuzların Yasakçı Boyu ve Barak Türkmenlerinin Atası

Kızık, Oğuzların Bozok kolundan ve 24 boydan biridir. Kaşgarlı Mahmud Divânu Lügati’t-Türk’te anlamını “yasakta pek ciddi ve kuvvetli” olarak verir. Ongunu sarı doğan kuşudur. Tarih boyunca devlet kurmadılar ama Gaziantep, Kilis, Halep üçgenini Türkleştiren ve Barak Türkmenleri adıyla günümüze ulaşan boy oldular.

1. Köken ve Oğuz Teşkilatındaki Yeri

Oğuz Boy Sistemi: Kızık, Bozokların Yıldızhan kolundandır. Reşîdüddîn Câmiu’t-Tevârîh’te de Bozok olarak geçer. Savaşta ordunun sağ kanadında yer alır. “Yasakta ciddi” olmaları, töreye bağlılıkları ve teşkilatçılıkları ile açıklanır.

Damga: Kızık boyunun damgası >— şeklindedir. Bu damga Gaziantep-Nizip bölgesindeki eski Kızık köyü mezar taşlarında, kapı tokmaklarında ve Barak kilimlerinde görülür.

Karakter: Kınıklar “devlet kurucu”, Avşarlar “asi”, Kızıklar ise “düzenli, ziraatçı, töreci” boy olarak temayüz etti. Bu yüzden Osmanlı tımar sistemine en hızlı uyum sağlayan Türkmen grubudur.

2. Tarihi Seyir: Horasan’dan Barak Ovası’na

Dönem	Coğrafya	Tarihi Rol
10-11. yy	Horasan-Maveraünnehir	Oğuz Yabgu Devleti içinde. Selçuklu kuruluşuna katıldılar
1071 sonrası	Halep-Antep-Urfa	Malazgirt sonrası Türkmen akını ile bölgeye yerleştiler
1337-1515	Maraş-Antep	Dulkadiroğulları Beyliği’nin ana oymaklarından oldular
1516-1920	Barak Ovası	Osmanlı tımar sisteminde. Nizip-Karkamış-Kilis hattı yurtlukları oldu
1920-...	Gaziantep-Kilis	Barak Türkmeni adıyla Cumhuriyet döneminde varlıklarını sürdürdüler

Dulkadirli Dönemi 1337-1515: Kızıklar, Avşar ve Bayatlarla birlikte Dulkadiroğulları’nın omurgasını oluşturdu. Tahrir Defteri No: 402’de “Cemaat-i Kızık” olarak 30’dan fazla köy kaydedilmiş. Alâüddevle Bozkurt Bey, Nizip-Karkamış arasını Kızık beylerine “ocaklık” olarak verdi. İşte bugünkü Barak Ovası’nın temeli budur.

Osmanlı’ya Geçiş 1516: Mercidabık Savaşı sonrası Yavuz Sultan Selim, Kızıkları yerlerinde bıraktı. Vergi veren, çiftçi, düzenli oymak oldukları için 1691 Rakka sürgününe gönderilmediler. Bu, Avşarlardan temel farklarıdır. “İfraz-ı Zülkadriyye” yani Dulkadirli bakiyesi olarak kaydedildiler.

3. Barak Türkmenleri: Kızıkların Bugünkü Adı

18. yüzyıldan itibaren Gaziantep-Nizip-Karkamış-Kilis hattındaki Kızık, Bayat, Beydili oymaklarının karışımına “Barak Türkmeni” denildi. Ancak aşiret şecerelerinde çekirdek unsur Kızık’tır.

“Barak” Adı Nereden Gelir: İki görüş var:

1. Tüylü köpek: Barak, uzun tüylü çoban köpeği demek. Kızıkların hayvancılık yapması ve cesareti nedeniyle bu lakap verildi.
2. Beyrek/Barak: Dede Korkut’taki Beyrek karakterine atıf. Yiğitlik sembolü.

Barak Ağzı: Gaziantep şehir merkezinden farklıdır. “Gelirem, gidirem, neydirsen, örü” gibi Azerbaycan-Halep Türkmen ağzı özellikleri taşır. Bu, Kızıkların Halep-Horasan göç yolunu kanıtlar.

4. Günümüzde Kızık Yerleşimleri

Kızıklar toplu yaşadığı için dillerini ve kültürlerini korudular.

Türkiye’de Ana Merkezler:

1. Gaziantep: Nizip’te 40, Karkamış’ta 25, Oğuzeli’nde 20 Kızık/Barak köyü var. Toplam 100+ köy.
2. Kilis: Merkez ve Elbeyli ilçesinde Kızık köyleri yoğun.
3. Şanlıurfa: Birecik ve Halfeti’de Fırat kıyısı Kızık köyleri mevcut.
4. Diğer İller: Kahramanmaraş-Pazarcık, Adıyaman-Besni, Adana-Ceyhan’da dağınık Kızık oymakları yaşar.

Suriye: Halep’in kuzeyinde Çobanbey, Cerablus, Azez hattı 2016’ya kadar Kızık/Barak nüfusun çoğunluk olduğu yerdi. “Bayır-Bucak” değil, “Fırat Kalkanı” bölgesindeki Türkmenler Kızık kökenlidir.

5. Kültürel Miras: Tarımdan Kilime

1. Ziraatçı Boy: Avşarlar yaylakçı, Kızıklar ovalıktı. Antep fıstığı, zeytin, pamuk, buğday Barak Ovası’nın ana ürünleri. “Kızık gibi çalışkan” deyimi bölgede kullanılır.
2. Barak Kilimi: Kızık damgası >— ve “koçboynuzu” motifi kilimlerin kimliğidir. Kök boya, geometrik desen hakim.
3. Müzik: “Barak havası, Barak uzun havası” bozlak türünün bir koludur. Mayın ezgi yapısı, 5/8’lik ritimle diğer Türkmen havalarından ayrılır.
4. Mutfak: Firik pilavı, malhıta çorbası, ekşili ufak köfte, pirpirim aşı Barak mutfağının baş yemekleridir.

Sık Sorulan Sorular

Kızıklar Türk mü?
Evet. Oğuzların Bozok kolundan bir Türk boyudur. Kaşgarlı Mahmud ve Reşîdüddîn ittifakla Türk olduğunu yazar.

Kızık ile Barak aynı mı?
Barak, 18. yy sonrası Kızık merkezli oluşan Türkmen konfederasyonunun adıdır. Her Barak Kızık’tır ama her Kızık Barak değildir. Çekirdek Kızık’tır.

Kızıklar Alevi mi Sünni mi?
Ekseriyeti Sünni-Hanefi’dir. Dulkadiroğulları Sünni olduğu için Kızıklar da Sünni kaldı. Ancak Kilis-Elbeyli hattında az sayıda Alevi Kızık ocağı da vardır.

Neden beylik kuramadılar?
Ziraatçı ve yerleşik karakterleri nedeniyle. Avşar gibi dağda, Kınık gibi sarayda değil, ovada tarım yaptılar. Siyasi liderlik yerine “tımarlı sipahi” olmayı seçtiler. Bu da varlıklarını günümüze kadar korudu.

Sonuç

Kızık boyu, 24 Oğuz boyu içinde “düzen, töre ve ziraat” ile anılır. Devlet kurmadılar ama Gaziantep-Nizip-Kilis üçgenini 900 yıldır Türk yurdu yaptılar. Barak Türkmenleri adıyla dilleri, kilimleri ve havaları ile en saf Türkmen kültürünü yaşatıyorlar. Siyasi değil, demografik ve kültürel olarak Anadolu’ya damga vurdular.

Kaynakça

1. Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati’t-Türk. TDK, 2015.
2. Sümer, F. Oğuzlar: Türkmenler. TDAV, 1992.
3. Halaçoğlu, Y. Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar. TTK, 2009.
4. Gündüz, T. XVI. Yüzyılda Maraş ve Çevresi. Fırat Üniv. 2011.
5. Yalgın, A. R. Cenupta Türkmen Oymakları. C.2, 1977. [Barak araştırmaları]
6. T.C. Devlet Arşivleri, Tahrir Defteri No: 402, 1563.
7. Refik, A. Anadolu’da Türk Aşiretleri. 1930.