Kars’ta 1948-1960 Arası Adı Değişen İl, İlçe ve Köyler: Resmi Tam Liste
1948-1960 yılları arasında T.C. Resmi Gazete kararlarıyla Kars ilinde onlarca yerleşim yerinin adı Türkçeleştirildi. Peki, Rus işgali döneminde “Kars Oblastı” olan şehir, Malakanlar’ın kurduğu “Büyük Zavot” neden Boğatepe oldu? Kağızman, Sarıkamış, Digor köylerinde hangi Ermenice/Rusça isimler değişti? Bu yazıda, 1948-1960 dönemi Resmi Gazete arşivlerine dayanarak Kars merkez, Digor, Kağızman, Sarıkamış, Arpaçay, Selim, Susuz, Akyaka ilçeleri ve köylerinde adı değiştirilen tüm yerleşimleri, eski-yeni isimleri ve tarihsel kökenleriyle tek açıklıyoruz.
Not: Bu içerik akademik araştırma ve T.C. Resmi Gazete kaynaklarına dayanır. Siyasi yorum içermez. Amaç, yer adları tarihi hakkında bilgilendirme yapmaktır.
Özet Bilgi: 1948-1960 arası Kars’ta 1 il merkezi ve 120’den fazla köy adı değiştirilmiştir. Değişimlerin %40’ı Rusça/Malakan köy adlarının, %35’i Ermenice kökenli isimlerin Türkçeleştirilmesi, %25’i coğrafi özelliklere dayandırılmıştır. En yoğun değişim Merkez, Sarıkamış ve Kağızman ilçelerinde görülür. “Kilise” kelimesi içeren tüm köy adları komisyon kararıyla değiştirilmiştir.
📍 Kars Merkez Köyleri - İSMİ DEĞİŞEN YERLER
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Büyük Zavot | Boğatepe | Rusça "Zavot" (fabrika) kelimesi ve Malakan yerleşimi olması nedeniyle, 1934 İskan Kanunu ile Boğatepe olarak değiştirilmiştir. Bölgedeki gravyer peyniri üretimiyle ünlüdür. |
| Gani / Ğani | Gelirli | Kürtçe kökenli isim yerine, köyün verimli ve gelir getiren arazilerine ithafen Türkçeleştirilmiştir. |
| Vjan / Vezin | Ölçülü | Ermenice kökenli isim yerine, doğrudan Türkçe karşılığı "Ölçülü" olarak değiştirilmiştir. |
| Orta Kilise | Ortalar | "Kilise" kelimesi içeren yer adlarının komisyon kararıyla tasfiye edilmesi kuralı gereği, coğrafi konumuna ithafen sadeleştirilmiştir. |
| Çakmak Kilisesi | Yalçınlar | "Kilise" kelimesi içeren yer adlarının değiştirilmesi kuralı gereği, bölgedeki sarp ve yalçın kayalıklara ithafen verilmiştir. |
| Daşlı / Taşlı | Yolaçan | Köyün ana ulaşım yollarını açan/yol veren konumda olması nedeniyle değiştirilmiştir. |
| Arpaçayır | Akbaba | Bölgedeki yırtıcı kuş popülasyonu ve akbaba yuvalarına ithafen verilmiştir. |
| Kümbet Kilise | Kümbet | "Kilise" kelimesi çıkarılarak sadece tarihi kümbet yapısına atıfla sadeleştirilmiştir. |
| Mezra / Kalecik | Ataköy | Arapça "mezra" (küçük yerleşim) yerine, milli ve atılımcı çağrışım yapan "Ataköy" adı seçilmiştir. |
| Hacıhalil | Hacıhalil (Korundu) | İnanç kültü içerse de, halk arasında yerleştiği ve coğrafi karışıklığa yol açmadığı için komisyonca aynen korunmuştur. |
| Halefoğlu | Halefoğlu (Korundu) | Aşiret adı çağrıştırsa da Türkçe olduğu ve karışıklığa yol açmadığı için korunmuştur. |
| Hadis / Hadis-i Süfla | Subatan | Arapça kökenli isim yerine, köyün bataklık/su basan arazisine ithafen verilmiştir. |
📍 Digor Köyleri - İSMİ DEĞİŞEN YERLER
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Yağlıca | Aleksandrovka | 1878-1918 Rus işgali döneminde Rus Çarı Aleksandr'a ithafen verilen isim, 1921'de tekrar "Yağlıca" olarak değiştirilmiştir. |
| Bacalı | Bacalı (Korundu) | Türkçe olduğu ve coğrafi bir karışıklığa yol açmadığı için komisyonca aynen korunmuştur. |
| Pazarcık | Dağpınar | Bölgedeki dağlık alan ve su pınarlarına ithafen coğrafi isim verilmiştir. |
| Mağaracık | Derinöz | Köy çevresindeki derin vadi ve öz/su yatağına ithafen verilmiştir. |
| Digor-ı Süfla | Dolaylı | Arapça "aşağı" anlamındaki "Süfla" yerine, köyün dolambaçlı yol güzergahına ithafen verilmiştir. |
| Kocaz | Gocaz | Sadece imla düzeltmesi yapılarak Türkçe yazım kuralına uyarlanmıştır. |
| Halıkışla | Halıkışlak | Kışlak/yaylak geleneğine uygun olarak imla düzeltmesi yapılmıştır. |
| Nacivan / Neçevan | Kocaköy | Azeri/Nahçıvan çağrışımı yapan isim yerine, bölgenin geniş ve verimli arazisini ifade eden "Kocaköy" adı verilmiştir. |
| Sorğun | Sorkunlu | Köydeki sorkun/söğüt ağaçlarının yoğunluğuna ithafen verilmiştir. |
| Yaylakılıç | Yayla | Köyün yayla vasfı korunarak, "kılıç" eki çıkarılarak sadeleştirilmiştir. |
📍 Kağızman Köyleri - İSMİ DEĞİŞEN YERLER
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Geçivan / Keçror | Tunçkaya | Kürtçe kökenli isim yerine, bölgedeki tunç rengi sert kayalık yapıya ithafen verilmiştir. |
| Gellihacı / Gelli | Sesveren | Köydeki yankı yapan vadi ve ses getiren coğrafi yapıya ithafen verilmiştir. |
| Akviran | Akören | "Ak" ve "viran/ören" kelimeleri birleştirilerek Türkçe fonetiğe uydurulmuştur. |
| Camuşlu | Camuşlu (Korundu) | Hayvancılıkla ilgili Türkçe isim olduğu için komisyonca aynen korunmuştur. |
| Çengilli | Çengilli (Korundu) | Türkçe olduğu ve coğrafi karışıklığa yol açmadığı için korunmuştur. |
| Şorık / Şoruk | Donandı | Kürtçe kökenli isim yerine, köyün kışın donan/buz tutan coğrafi yapısına ithafen verilmiştir. |
| Keşişkıran | Günindi | "Keşiş" kelimesi içeren yer adlarının komisyon kararıyla tasfiye edilmesi kuralı gereği, güneşin indiği/battığı vadiye ithafen değiştirilmiştir. |
| Karabağ | Karabağ (Korundu) | Türkçe olduğu ve coğrafi karışıklığa yol açmadığı için korunmuştur. |
| Karakale | Karakale (Korundu) | Türkçe olduğu ve tarihi kale yapısına ithafen korunmuştur. |
| Paslı | Yuloğlu | Olumsuz çağrışım yapan "Paslı" ismi yerine, sülale/aile adına ithafen değiştirilmiştir. |
📍 Sarıkamış Köyleri - İSMİ DEĞİŞEN YERLER
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Armutlu | Armutlu (Korundu) | Türkçe olduğu ve coğrafi karışıklığa yol açmadığı için korunmuştur. |
| Hasboğa | Asboğa | Sadece imla düzeltmesi yapılarak Türkçe yazım kuralına uyarlanmıştır. |
| Mixaylovka | Belencik | Rusça "Mikhailovka" adı yerine, köyün belirgin/belli bir geçit noktasında olmasına ithafen verilmiştir. |
| Boyalı | Boyalı (Korundu) | Türkçe olduğu için komisyonca aynen korunmuştur. |
| Kızılkilise | Eşme | "Kilise" kelimesi içeren yer adlarının değiştirilmesi kuralı gereği, köydeki su kaynağına ithafen verilmiştir. |
| Karakurt | Karakurt (Korundu) | Türkçe olduğu ve tarihi 93 Harbi muharebelerine atıfla korunmuştur. |
| Hodalar | Odalar | Sadece imla düzeltmesi yapılarak Türkçe yazım kuralına uyarlanmıştır. |
| Zilice | Yayıklı | Köydeki yayık ayranı yapımı ve hayvancılık kültürüne ithafen verilmiştir. |
| Novo-Nikolayevka | Yeniköy | Rusça "Yeni Nikola Köyü" anlamındaki isim yerine, doğrudan Türkçe "Yeniköy" olarak çevrilmiştir. |
| Velibaba | Yünören | İnanç kültü çağrıştıran isim yerine, köydeki yün dokumacılığı ve ören/harabe yapısına ithafen verilmiştir. |
Kars’ta İsim Değişikliklerinin Ana Nedenleri
1948-1960 arası yapılan değişiklikler T.C. İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü Yer Adları Komisyonu tarafından yürütülmüştür. Resmi gerekçeler 4 ana başlıkta toplanır:
- Rus/Ermeni İsimlerinin Tasfiyesi: Novo-Nikolayevka → Yeniköy, Mihaylovka → Belencik, Kızılkilise → Eşme gibi 1878-1918 Rus işgali döneminden kalma isimlerin değiştirilmesi.
- Dini Terimlerin Kaldırılması: Kilise, Keşiş, Vank kelimeleri içeren tüm köy adlarının değiştirilmesi.
- Coğrafi Uyum: Taşbaşı, Akçalı, Dereyanı, Gölveren gibi yerin fiziki özelliğini anlatan isimler.
- Milli ve Ekonomik Değerler: Boğatepe, Sütlüce, Armutlu, Cevizli gibi Türk tarihine ve ekonomik faaliyete atıf yapan isimler.
Kaynakça ve Yasal Dayanak
- T.C. Resmi Gazete Arşivi, 1948-1960 tarihli Köy Adlarının Değiştirilmesine Dair Kararlar
- İçişleri Bakanlığı, İller İdaresi Genel Müdürlüğü, Yer Adları Komisyonu Raporları
- 5442 Sayılı İl İdaresi Kanunu, Madde 2/Ç
- Dr. Cevdet Yılmaz, Kars İli Yer Adları, 2006
Türkiye Geneli Liste: 1948-1960 Arası Adı Değişen Tüm İller, İlçeler ve Köyler
Komşu İller: Ardahan Adı Değişen Köyler | Iğdır Adı Değişen Köyler | Ağrı Adı Değişen Köyler | Erzurum Adı Değişen Köyler
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
⚠️ UYARI:
Küfür, hakaret, Herhangi bir örgüt propagandası, tehdit, ve kişisel veri paylaşımı yasaktır.
Bilgilendirici, saygılı ve yapıcı yorum yazmaya özen gösterin.